Gnostikler, adını Yunanca gnosis kelimesinden alan ve bu kelimeyle yalnızca sıradan bir bilgiyi değil, insanın varoluşunun derinliklerine inerek ulaştığı sezgisel, içsel ve dönüştürücü bir bilinci kasteden mistik topluluklar olarak, özellikle milattan sonra ilk iki yüzyılda Akdeniz dünyasında ortaya çıkmış, fakat kökleri daha eski Helenistik düşünceye, Pers düalizmine ve Yahudi mistisizmine kadar uzanan karmaşık ve çok katmanlı bir düşünce sistemini temsil ederler onların dünyasında hakikat, dogmatik kabullerin ya da dışsal ibadetlerin içinde değil, insanın kendi ruhsal merkezine doğru yaptığı cesur bir iç yolculukta saklıdır. Gnostik düşünceye göre insan, sandığından çok daha büyük ve kökensel olarak ilahi bir varlıktır, ancak bu ilahi öz, maddi dünyanın kalın perdeleri, toplumsal inanç kalıpları ve bilinçsiz yaşam alışkanlıkları tarafından örtülmüş durumdadır dolayısıyla insanın asıl trajedisi günahkar oluşu değil, kim olduğunu unutmuş olmasıdır ve bu unutkanlık hali, onların kozmolojisinde bir düşüş metaforuyla anlatılır.
Bu düşüş anlatısında merkezi figürlerden biri olan Sophia yani Bilgelik, ilahi bütünlüğün (Pleroma) içindeki bir bilinç kıvılcımı olarak tasvir edilir ve onun kontrolsüz bir yaratım arzusuyla ortaya çıkardığı eksik varlık, yani Demiurgos, maddi evreni yaratır ancak bu yaratım, mutlak ve kusursuz bir Tanrı’nın bilinçli eylemi değil, eksik bir varlığın kendi sınırlı bilgisiyle gerçekleştirdiği bir oluşumdur ve bu nedenle maddi dünya kusurlu, geçici ve ruh için bir tür hapishane olarak görülür. Gnostikler için Tanrı, insan biçiminde tasavvur edilen, ceza veren ya da ödüllendiren bir otorite değil, kavranması zor, aşkın ve tanımlanamaz bir bilinçtir bu bilinç maddi evrenin ötesindedir ve insan ruhunun derinliklerinde kıvılcım halinde mevcuttur, dolayısıyla kurtuluş da dışarıdan bir bağışlanma ya da kurumsal bir aidiyetle değil, bu kıvılcımın fark edilmesiyle gerçekleşir.
Erken dönem Hristiyanlık içerisinde bazı Gnostik topluluklar, İsa’yı tarihsel bir kurtarıcıdan ziyade bir bilinç öğretmeni olarak yorumlamış ve onun mesajını içsel uyanış çağrısı olarak ele almışlardır bu bakış açısı, resmi kilise doktriniyle çatışmış ve özellikle 4. yüzyıldan itibaren Gnostik metinler yasaklanmış, yakılmış ya da gizlenmiştir, ta ki 1945 yılında Mısır’da bulunan Nag Hammadi Kodeksleri ortaya çıkana kadar, çünkü bu metinler Gnostiklerin kendi anlatılarını, sembollerini ve metafizik sistemlerini doğrudan okumamıza imkan tanımıştır. Bu metinlerde yer alan kozmolojik tasvirler, insan bilincinin katmanlarını, ışık ve karanlık arasındaki gerilimi, ruhun kökenini ve evrene dair sembolik açıklamaları içerir ve her anlatı aslında psikolojik ve ruhsal bir metafor gibi okunabilir çünkü Gnostik öğretide dış dünyada yaşanan her olay, insanın iç dünyasındaki bir durumun yansıması olarak değerlendirilir.
Gnostisizm, katı bir sistemden ziyade, farklı topluluklar ve metinler aracılığıyla şekillenmiş bir düşünce akımıdır ve bu nedenle tek bir dogmatik çerçeveye indirgenemez ancak hepsinin ortak noktası, bilincin özgürleşmesini merkeze almaları, insanın kendi hakikatine uyanmasını kutsal bir eylem olarak görmeleri ve varoluşu yalnızca maddi gerçeklikle sınırlamayan çok katmanlı bir evren tasavvuru sunmalarıdır. Bu yönüyle Gnostikler, tarih boyunca bastırılmış, dışlanmış ve sapkın olarak damgalanmış olsalar da, aslında insanın kadim sorularına Ben kimim, Bu dünya neden kusurlu , Hakikat nerede farklı bir perspektiften yaklaşmış, bilginin dışsal otoritelerde değil, insanın kendi içindeki sessiz ama güçlü bilinç alanında saklı olduğunu savunmuşlardır belki de bu nedenle Gnostisizm, yalnızca tarihsel bir akım değil, her çağda yeniden ortaya çıkan bir bilinç arayışının adı olarak varlığını sürdürmektedir.
