İnsanlık, gökyüzüne bakıp yıldızların yerini anlamlandırmaya başladığı andan itibaren aslında haritacılığın ilk tohumlarını da atmıştı çünkü harita yalnızca yolları gösteren teknik bir çizim değil, insan zihninin dünyayı düzenleme, sınırlama ve kavrama arzusunun somut bir ifadesidir ve bu yüzden antik dönemden Orta Çağ’a uzanan haritacılık tarihi, coğrafi bir gelişimden çok daha fazlasını, yani insanın evrendeki yerini anlama mücadelesini anlatır. Antik Mezopotamya’da ortaya çıkan ilk dünya tasvirleri, bugünün ölçüsel doğruluk anlayışından çok uzak olsa da, zihinsel bir devrimin başlangıcıydı. Babil’de kil tablet üzerine kazınmış dairesel dünya haritası, karayı ortada bir ada gibi gösterirken çevresini kozmik okyanus ile sarmalıyor ve böylece dünya tasvirini yalnızca fiziksel değil, mitolojik bir çerçeve içine yerleştiriyordu, çünkü o çağda harita yapmak aynı zamanda evrenin düzenini yorumlamak anlamına geliyordu.
Antik Yunan dünyasında ise haritacılık, mitolojik tasvirlerden sıyrılarak matematiksel bir temele oturmaya başladı özellikle Claudius Ptolemy coğrafyayı sistematik bir bilim haline getirme çabasıyla koordinat sistemi fikrini geliştirerek enlem ve boylam kavramlarını ortaya koydu ve bu yaklaşım, dünyanın yalnızca hayal edilen değil ölçülen bir alan olarak görülmesini sağladı, her ne kadar hesaplamalarındaki bazı hatalar sonraki yüzyıllarda yanlış yönlendirmelere sebep olmuş olsa da, onun çalışmaları Orta Çağ boyunca hem İslam dünyasında hem Avrupa’da temel referans olarak kaldı. Roma döneminde haritalar daha çok askeri ve idari amaçlara hizmet ederken, yolların ve sınırların belirlenmesi ön plana çıktı çünkü imparatorluk genişledikçe coğrafya, yönetimin bir aracı haline gelmişti ve harita, gücün mekansal organizasyonunu sağlayan bir araç olarak değer kazandı.
Orta Çağ’a gelindiğinde ise Avrupa’da haritacılık yeniden sembolik ve teolojik bir boyut kazandı mappa mundi adı verilen dünya haritalarında Kudüs merkeze yerleştiriliyor, doğu üst kısma konumlandırılıyor ve dünya, kutsal metinlerde anlatılan olayların mekansal bir sahnesi olarak tasvir ediliyordu, bu yaklaşım modern anlamda bilimsel doğruluk arayışından ziyade, ilahi düzeni görselleştirme amacı taşıyordu ve harita adeta bir inanç metni gibi okunuyordu. Ancak aynı dönemde İslam dünyasında coğrafya çalışmaları matematiksel ve gözlemsel temelde ilerlemeye devam etti Muhammad al-Idrisi, Sicilya’da hazırladığı ayrıntılı dünya haritasıyla bilinen dünyanın kapsamlı bir tasvirini ortaya koydu ve onun çalışmaları ticaret yollarından iklim kuşaklarına kadar pek çok bilgiyi sistemli biçimde kayda geçirerek haritacılığı yeniden bilimsel zemine yaklaştırdı.
14. yüzyıldan itibaren Akdeniz’de gelişen portolan haritalar ise denizciliğin ihtiyaçlarına cevap veren pratik bir dönüşümün habercisiydi rüzgar gülleriyle işaretlenmiş kıyı çizgileri ve liman detayları, artık haritanın bir kutsal sembol değil, doğrudan hayatta kalma aracı olduğunu gösteriyor denizciler için harita, yaşamla ölüm arasındaki çizgi haline geliyordu. Bu iki dönem arasındaki temel fark, haritanın neyi temsil ettiğinde saklıdır antik çağda harita, evrenin kozmik düzenini anlamlandırma çabasıyken, Orta Çağ’da kimi zaman teolojik bir anlatıya, kimi zaman da ticaretin ve keşfin stratejik rehberine dönüşmüştür, fakat her iki çağda da değişmeyen şey, insanın bilinmeyene duyduğu merak ve o bilinmeyeni sınırlar içine alarak korkusunu yönetme arzusudur.
Harita yapmak, aslında kaosa karşı bir meydan okumadır çünkü bilinmeyen topraklara çizgi çekmek, insanın burayı gördüm, ölçtüm ve anladım deme cesaretidir ve bu yüzden antik dönemden Orta Çağ’a kadar uzanan haritacılık serüveni, yalnızca coğrafi keşiflerin değil, insan zihninin sınırlarını genişletme tutkusunun da hikayesidir.
