Dünya bizim için yollar, tabelalar ve haritalarla örülü bir ağdan ibaretken hayvanlar için görünmeyen, fakat son derece hassas bir koordinat sistemiyle örülmüş devasa bir enerji haritasıdır ve bu harita ne kağıda çizilmiştir ne de ekrana düşer, buna rağmen göç eden kuşlar kıtalar arası mesafeleri şaşırmadan kat eder, deniz kaplumbağaları yumurtadan çıktıkları kumsalı yıllar sonra okyanusun ortasından geri bulur, somon balıkları binlerce kilometrelik deniz yolculuğunun ardından doğdukları nehrin tam doğru koluna girerek akıntıya karşı ilerler. Bilim dünyası uzun yıllardır bu gizemi çözmeye çalışırken, yön bulma yeteneğinin tek bir mekanizmaya dayanmadığını aksine birden fazla duyusal sistemin birlikte çalıştığı karmaşık bir navigasyon senfonisi olduğunu ortaya koymuştur ve bu senfoni bazen gökyüzüne, bazen toprağa, bazen de Dünya’nın çekirdeğinden yayılan manyetik titreşimlere kulak verir.
Göçmen kuşlar üzerine yapılan araştırmalar, özellikle güvercinler üzerinde yürütülen deneyler, onların Dünya’nın manyetik alanını algılayabildiğini göstermiştir bazı bilim insanları bu yeteneğin gözlerinde bulunan ışığa duyarlı proteinlerle, bazıları ise gagalarında yer alan mikroskobik manyetik kristallerle ilişkili olduğunu düşünmektedir ve bu sayede kuşlar adeta görünmez bir pusula taşıyormuş gibi yön tayin edebilmektedir. Deniz kaplumbağalarının yön bulma mekanizması ise daha da etkileyicidir okyanusun ortasında, kıyıdan yüzlerce kilometre uzakta, kara görünmezken dahi manyetik alanın en küçük değişimlerini okuyarak rotalarını belirleyebilirler ve bu manyetik imzalar, adeta gezegenin üzerine kazınmış koordinatlar gibi onların zihinsel haritasında kayıtlıdır.
Somon balıkları ise iki aşamalı bir navigasyon ustalığı sergiler açık denizde manyetik alanı kullanarak doğru kıtaya yönelir, nehir ağzına yaklaştıklarında ise inanılmaz derecede gelişmiş koku alma duyularıyla doğdukları suyun kimyasal izini tanır ve her nehir kolunun kendine özgü kokusal imzasını ayırt ederek doğdukları noktaya ulaşırlar, bu da hafızanın ve duyusal algının birlikte çalıştığı olağanüstü bir sistemin varlığını gösterir. Kediler ve köpekler gibi evcil hayvanlarda da benzer, ancak daha kısa mesafeli yön bulma örnekleri görülür kaybolan bir kedinin yüzlerce kilometre öteden evine dönebilmesi, yalnızca koku takibiyle açıklanamayacak kadar karmaşıktır ve araştırmalar, onların da manyetik alanı algılayabildiğine dair ipuçları sunmaktadır, ayrıca mekansal hafıza ve çevresel referans noktalarını bir arada kullanarak üç boyutlu bir zihinsel harita oluşturdukları düşünülmektedir.
Bu noktada yön bulma yeteneği sadece fiziksel bir navigasyon değil, aynı zamanda bilişsel bir süreçtir hayvanın çevresini kaydetme, değişimleri algılama, referans noktalarını kıyaslama ve geçmiş deneyimlerle eşleştirme kapasitesi, doğanın milyonlarca yıl boyunca ince ince işlediği bir zekanın ürünüdür. En çarpıcı olan ise, tüm bu sistemlerin çoğu zaman insan teknolojisinden daha güvenilir çalışmasıdır. GPS sinyalleri kesildiğinde yönümüzü kaybederken, göçmen bir kuş bulutlu bir gecede bile binlerce kilometrelik rotasını şaşırmadan sürdürebilir ve bu durum doğanın içsel navigasyon ağının ne kadar sofistike olduğunu gösterir.
Belki de asıl soru şudur. Hayvanlar yön bulmayı nasıl başarıyor değil, biz bu gezegenle bağımızı ne zaman bu kadar zayıflattık. Çünkü onların okuduğu harita, aslında hepimizin üzerinde yaşadığı gezegenin nabzıdır manyetik titreşimler, güneşin açısı, rüzgarın yönü, toprağın kokusu ve suyun kimyasal izi… Hepsi birlikte Dünya’nın görünmeyen koordinat sistemini oluşturur ve hayvanlar bu sistemi okumakta ustadır.
