Hümanizm, en yalın haliyle insanı merkeze alan, ama bunu insanı yüceltmek için değil insanı anlamak için yapan bir düşünce yönelimidir. Doğuşu 14. yüzyılda Avrupa’da, özellikle Orta Çağ’ın katı skolastik düşüncesine, dogmatik bilgi anlayışına ve insanı tanrısal düzen karşısında edilgen gören zihniyete bir tepki olarak şekillenmiş, insanın aklını, deneyimini, duygusunu ve ahlaki sorumluluğunu yeniden düşünmenin yolu olarak ortaya çıkmıştır.
Hümanizmin doğuş sebebi yalnızca felsefi bir arayış değil, aynı zamanda tarihsel bir sıkışmışlıktır. Veba salgınlarıyla sarsılan toplumlar, feodal düzenin çözülmesi, kilisenin mutlak otoritesinin sorgulanması ve antik Yunan–Roma metinlerinin yeniden keşfi, insanlara şu soruyu sordurmuştur; Eğer dünya bu kadar kırılgansa, insanın bu dünyadaki yeri nedir? Hümanizm, bu soruya; insan sadece kurtarılması gereken bir varlık değil, kendisini anlayabilen ve dönüştürebilen bir bilinçtir, diyerek cevap verir.
Felsefi olarak hümanizm, insanı ne mutlak iyi ne de mutlak kötü kabul eder, onu çelişkileriyle, hatalarıyla, potansiyeliyle ele alır ve bilgiyi yalnızca kutsal metinlerden değil, insan aklından, gözlemden ve deneyimden üretmeyi savunur, bu yönüyle modern bilimin, laik düşüncenin ve eleştirel aklın önünü açar. İnsan artık yalnızca itaat eden değil, soran, yorumlayan ve sorumluluk alan bir özne haline gelir.
Etkileri yalnızca felsefeyle sınırlı kalmaz. Sanat, edebiyat, eğitim ve siyaset anlayışı kökten değişir, bireyin değeri öne çıkar, eğitim ezberden ziyade düşünmeye yönelir, sanat tanrısal yücelikten çok insan deneyimini anlatmaya başlar ve bu dönüşüm, Rönesans’tan Aydınlanma’ya uzanan uzun bir zihinsel zincirin temel halkasını oluşturur.
Hümanizmin dünyaya anlattığı şey basit ama sarsıcıdır. İnsan, anlamı dışarıdan beklemek zorunda değildir. Anlam, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve dünyayla kurduğu ilişkide ortaya çıkar ve bu yüzden hümanizm hala önemlidir, çünkü insanı ne kutsal bir varlık ne de önemsiz bir tesadüf olarak görür, onu, kendi kaderinin sorumluluğunu taşıyabilecek kadar güçlü ama hata yapabilecek kadar da kırılgan bir varlık olarak kabul eder.
Hümanist insan olmak, belirli bir etiket taşımaktan ya da belli düşünürleri ezberlemekten çok, insanla kurulan ilişkinin biçimini bilinçli hale getirmek anlamına gelir. Hümanizm bir kimlik değil, insanı anlama ve ona yaklaşma biçimidir ve bu yaklaşım, günlük hayatta alınan küçük ama tutarlı tutumlarla şekillenir.
Hümanist bir insan, önce insanı tek bir kalıba sıkıştırmamayı öğrenir. İnsanı ne yalnızca iyi ne de yalnızca kötü görür, çelişkilerini, zaaflarını ve potansiyelini birlikte kabul eder, bu yüzden yargılamaktan çok anlamaya, etiketlemekten çok dinlemeye eğilimlidir ve karşısındakini yalnızca yaptığı hatalarla değil, bulunduğu koşullarla ve niyetleriyle birlikte değerlendirir.
Hümanizm, aklı merkeze alır ama aklı soğuk bir üstünlük aracı olarak değil, sorumluluk taşıyan bir rehber olarak görür. Bu nedenle hümanist insan sorgular, otoriteyi körü körüne kabul etmez, bilgiyle arasına mesafe koyabilir, böyledir denileni nedenleriyle düşünür ve kendi düşüncesini başkasının hayatı üzerinde baskı kuracak bir silaha dönüştürmez. Hümanist bir duruş, empatiyi duygusal bir refleks olmaktan çıkarıp bilinçli bir çaba haline getirir. Başkasının yerine kendini koymak yalnızca hissetmek değil, onun deneyimini ciddiye almak, sesini duyulur kılmak ve insan onurunu, görüş farkı olsa bile, korunması gereken ortak bir zemin olarak görmektir.
Son olarak hümanist insan, özgürlüğü yalnızca kendisi için talep etmez, başkasının özgürlüğünün de kendi özgürlüğünün koşulu olduğunu bilir, bu yüzden eşitlik, adalet ve insan haklarını soyut idealler olarak değil, gündelik hayatta sergilenen tutumlar olarak yaşar.
