Antik Dönemlerde Kefaret: Suçun Ardından Gelen Sessiz Uzlaşma
Antik çağ insanının dünyayı algılayış biçimi, bugünün birey merkezli hukuk ve ahlak anlayışından köklü biçimde farklıydı; çünkü suç, yalnızca bir kişinin işlediği ve yine yalnızca o kişiyi ilgilendiren bir fiil olarak değil, evrenin görünmez dokusuna düşen bir çatlak, tanrılarla insanlar arasında kurulmuş kırılgan dengenin bozulması ve bu bozulmanın dalga dalga topluma, toprağa, iklime ve hatta doğmamış nesillere kadar yayılabilecek bir tehdit olarak kavranıyordu, işte bu yüzden kefaret kavramı, basit bir “bedel ödeme” pratiği olmaktan ziyade, bozulan kozmik ahengin yeniden örülmesi için zorunlu görülen, ağır sembollerle yüklü, derin bir ritüel ve zihinsel dönüşüm süreciydi. Antik dönemlerde kefaret, suçtan sonra gelen ikinci bir eylem değil, suçun kaçınılmaz devamı gibi düşünülür, çünkü suç işlenmişse, onun geride bıraktığı izlerin kendiliğinden silinmeyeceği, aksine görünmez bir kirlilik olarak yaşamaya devam edeceği kabul edilirdi; bu kirlilik bazen kanla, bazen sözle, bazen de yalnızlıkla temizlenir, fakat asla yok sayılmazdı, zira yok sayılan her suç, antik zihne göre, tanrıları kör eden değil, kızdıran bir sessizlik yaratırdı.
Bu bağlamda kefaret, çoğu zaman hukuki bir yaptırımdan çok, metafizik bir zorunluluk olarak ortaya çıkar; suçlu kişi cezadan kaçsa bile kefaretten kaçamazdı, çünkü kefaret insan yasalarının değil, ilahi düzenin talebiydi ve bu talep yerine getirilmediğinde, felaketlerin, salgınların, kuraklıkların ya da beklenmedik toplumsal çöküşlerin sebebi olarak görülürdü, böylece bireysel bir suç, kolektif bir kader sorununa dönüşürdü.
Antik toplumların büyük bir kısmında suç, özellikle kan dökülmesiyle ilişkiliyse, kişiye bulaşan ve temas ettiği her şeyi kirleten bir leke olarak düşünülür, bu lekenin arındırılmadan tapınaklara girilmesi, kurban sunulması ya da toplumsal hayata tam anlamıyla dönülmesi mümkün görülmezdi; kefaret ritüelleri tam da bu noktada devreye girer, suyla yıkanma, kutsal dumanlara maruz kalma, adaklar sunma, uzun süreli sessizlik yeminleri ya da gönüllü sürgün gibi uygulamalarla suçlu, hem bedeniyle hem de zihniyle suçun ağırlığını taşımaya zorlanırdı, çünkü antik insan için arınma, kolaylaştırıcı değil, hatırlatıcı bir süreçti.
Kurban pratiği ise kefaretin en çarpıcı ve en yanlış anlaşılan boyutlarından biriydi; modern bakış açısında çoğu zaman salt şiddet olarak algılanan bu ritüel, antik dünyada suçun ağırlığını canlı bir bedene aktararak insanı hafifletme, daha doğrusu suçun görünmez yükünü somut bir eylemle dışsallaştırma işlevi görürdü, bu nedenle kurban edilen varlık, yalnızca tanrılara sunulan bir hediye değil, aynı zamanda suçun sessiz taşıyıcısıydı ve akan kan, bir son değil, dönüşümün işareti olarak kabul edilirdi. Kefaretin yalnızca ritüel boyutu değil, uzun vadeli ahlaki yönü de antik düşüncede son derece belirleyiciydi; bazı uygarlıklarda kefaret, tek bir törende tamamlanan bir süreç değil, kişinin tüm yaşamına yayılan bir denge pratiği olarak görülür, doğru sözlü olmak, adaletsiz kazançtan kaçınmak, zayıfa zarar vermemek ve ölçülü yaşamak gibi davranışlar, geçmişte işlenmiş suçların gölgesini hafifletmenin yolları sayılırdı, böylece kefaret, geçmişle sınırlı bir hesaplaşma olmaktan çıkıp, geleceği biçimlendiren bir yaşam disiplini haline gelirdi.
Psikolojik açıdan bakıldığında, antik kefaret anlayışının şaşırtıcı derecede derin bir insan sezgisine dayandığı görülür; çünkü bu ritüeller, suçluluk duygusunu bastırmayı değil, görünür kılmayı, paylaşılan bir deneyime dönüştürmeyi ve böylece bireyin kendi karanlığıyla yüzleşmesini amaçlardı, toplum önünde yapılan kefaret eylemleri, suçluyu aşağılamak için değil, suçun gerçekliğini inkar edilemez kılmak için tasarlanmıştı ve bu yönüyle kefaret, hem bireyi hem de toplumu onaran çift yönlü bir mekanizma olarak işlev görürdü. Sonuç olarak antik dönemlerde kefaret, temize çıkmanın hızlı ve rahatlatıcı bir yolu değil, insanın kendi sınırlarını, hatalarını ve kırılganlığını kabul etmeye zorlandığı, çoğu zaman acı verici ama dönüştürücü bir süreçti; suçun unutulmasına değil, anlamlandırılmasına hizmet eden bu anlayış, antik insanın dünyayla kurduğu ilişkinin merkezinde yer alır ve bize, binlerce yıl sonra bile geçerliliğini koruyan şu sessiz gerçeği fısıldar: Suç, ancak yüzleşildiğinde insanı tüketmekten vazgeçer, kefaret ise bu yüzleşmenin en eski, en ağır ve belki de en dürüst dil.
