Kazanılmış hak, bireyin yürürlükte bulunan hukuk kuralları çerçevesinde elde ettiği ve sonradan yapılan mevzuat değişiklikleri nedeniyle geriye dönük olarak ortadan kaldırılamayan hakları ifade eder. Bu kavram, hukuk devletinin en önemli güvencelerinden biridir. Çünkü bireyler, mevcut hukuk düzenine güvenerek kararlar alır, yatırımlar yapar ve gelecek planlarını şekillendirir. Hukuk düzeninin sürekli değişebilmesi doğal olmakla birlikte, bu değişikliklerin geçmişte kesinleşmiş hakları ortadan kaldırması hukuki güvenlik ilkesini zedeler.
Türk hukukunda kazanılmış hak kavramı Anayasa'da açıkça düzenlenmemiştir. Bununla birlikte, Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesi, kazanılmış hakların korunmasının temel dayanağını oluşturur. Hukuk devleti, bireylere güven veren, öngörülebilir kurallara sahip olan ve devletin işlemlerini hukuki sınırlar içinde gerçekleştirdiği bir sistemi ifade eder. Bu nedenle kişiler, hukuka uygun biçimde elde ettikleri hakların sonradan keyfi şekilde ellerinden alınmayacağı beklentisine sahip olmalıdır.
Anayasa Mahkemesi kararlarında da hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri sıkça vurgulanmaktadır. Mahkemeye göre bireyler, yürürlükteki kurallara güvenerek davranışlarını belirleyebilmeli ve devletin ani değişiklikleri karşısında korunmalıdır. Ancak bu durum, hukuk kurallarının hiçbir zaman değiştirilemeyeceği anlamına gelmez. Kamu yararı gerektirdiğinde kanun koyucu yeni düzenlemeler yapabilir. Önemli olan, bu düzenlemelerin geçmişte kesinleşmiş hukuki durumları ölçüsüz biçimde etkilememesidir.
Kazanılmış hak kavramı ile meşru beklenti kavramı arasında önemli bir ayrım bulunmaktadır. Kazanılmış hak, kişinin kesin olarak elde ettiği ve hukuken korunan bir hakkı ifade ederken, meşru beklenti, henüz doğmamış ancak mevcut hukuk düzeni nedeniyle elde edilmesi makul olarak beklenen bir menfaati ifade eder. Modern hukuk sistemlerinde yalnızca mevcut haklar değil, belirli ölçüde haklı beklentiler de korunmaktadır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ise kazanılmış hak meselesine çoğunlukla mülkiyet hakkı ve meşru beklenti kavramları üzerinden yaklaşmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne ek 1 No'lu Protokol'ün 1. maddesi, kişilerin mülkiyet haklarını güvence altına almaktadır. Mahkeme içtihatlarında yalnızca fiziksel mallar değil, ekonomik değer taşıyan bazı haklar ve alacaklar da mülkiyet kapsamında değerlendirilebilmektedir. Bu nedenle bireyin hukuken tanınmış ve korunabilir bir menfaatinin bulunması durumunda devlet müdahaleleri insan hakları bakımından incelemeye konu olabilmektedir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne göre her beklenti korunmaya değer değildir. Beklentinin hukuki bir temele dayanması ve kişinin o hakkı elde edeceğine ilişkin makul bir güven geliştirmiş olması gerekir. Eğer birey, yürürlükteki mevzuat ve yerleşik uygulamalar nedeniyle belirli bir hakkın sahibi olacağına dair güçlü bir beklenti içindeyse, devletin ani ve öngörülemez müdahaleleri mülkiyet hakkının ihlali sonucunu doğurabilir. Ancak Mahkeme, kamu yararının gerektirdiği durumlarda devletlere belirli bir takdir yetkisi de tanımaktadır. Bu noktada müdahalenin ölçülü olması ve bireye aşırı bir yük yüklememesi önem taşır.
Hem Anayasa Mahkemesi'nin hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin yaklaşımı incelendiğinde ortak noktanın hukuki güvenlik olduğu görülmektedir. Bireylerin mevcut hukuk düzenine güven duyması, demokratik bir hukuk devletinin temel şartlarından biridir. Devletin geçmişte tanıdığı hakları keyfi biçimde geri alabilmesi, yalnızca bireysel mağduriyetlere değil, hukuk sistemine olan güvenin sarsılmasına da yol açar. Bu nedenle kazanılmış hakların korunması, bireysel menfaatlerin ötesinde, hukukun üstünlüğünün ve hukuk devletinin devamlılığı açısından da büyük önem taşımaktadır.
