Tulpar'ın Kanatları Neden Herkese Görünmezdi? Türk Dünyasının Gökyüzüne Ait Efsanevi Atı
Türk dünyasının eski destanlarında at yalnızca insanı bir yerden başka bir yere götüren bir hayvan değildi savaşçının yol arkadaşı kahramanın kader ortağı, uçsuz bucaksız bozkırda özgürlüğün simgesi ve kimi anlatılarda insan dünyasıyla görünmeyen alemler arasında geçişi mümkün kılan olağanüstü bir varlıktı ve bu mitolojik atların arasında yüzyıllar boyunca en fazla gizem kazanan figürlerden biri, özellikle Kazak, Kırgız Başkurt, Tatar ve diğer Türk halklarının anlatılarında farklı biçimlerde karşımıza çıkan Tulpar oldu Bugün Tulpar denildiğinde çoğu insanın zihninde dev kanatlarını açarak gökyüzünde uçan görkemli bir at belirir, ancak eski anlatıların dünyasına yaklaştığımızda karşımıza bundan daha ilginç bir düşünce çıkar. Tulpar’ın olağanüstülüğü yalnızca kanat sahibi olmasıyla değil, sıradan gözlerin gördüğü bir hayvanın içinde başkalarının fark edemediği bir kudret taşımasıyla ilişkilendirilmiş, zaman içerisinde de onun kanatlarının her zaman ve herkes tarafından görülemeyeceğine dair güçlü bir folklorik motif oluşmuştur. Tulpar hakkında tek ve bütün Türk dünyasında değişmeden aktarılmış bir hikaye bulunmadığını baştan belirtmek gerekir, çünkü Türk mitolojisi bütün karakterleri ve özellikleri tek bir kitapta belirlenmiş kapalı bir sistem değildir destanlar yüzyıllar boyunca sözlü olarak aktarılmış, aynı motif Kazak bozkırında başka, Kırgız anlatısında başka, Başkurt veya Tatar geleneğinde başka ayrıntılar kazanmış ve Tulpar adı da kimi yerde olağanüstü hızlı destan atını, kimi yerde kahramanla özel bağı bulunan seçkin atı, modern tasvirlerde ise açıkça kanatlı mitolojik atı ifade edecek biçimde kullanılmıştır. Bu nedenle Tulpar’ın kanatlarını yalnızca şu kişiler görebilirdi şeklinde bütün gelenekler için geçerli kesin bir kuraldan söz etmek doğru olmaz, fakat kanadın görünmezliği veya gizli oluşu etrafında gelişen anlatılar Tulpar’ın sembolizmini anlamak için son derece güçlü bir kapı açar.
Bazı halk anlatılarında Tulpar’ın kanatlarının sıradan bir kuşun kanatları gibi sırtından sürekli açık halde yükseldiği düşünülmez olağanüstü gücün atın bedeninde saklı olduğu, kanatların kimi anlatımlarda koltuk altına veya bedeninin yanlarına gizlenmiş biçimde tasavvur edildiği, bu nedenle dışarıdan bakan kişinin onun gerçek niteliğini hemen anlayamayacağı aktarılır. Hatta bazı folklorik yorumlarda bu kanatlara zarar verilmesi veya onların kesilmesi, Tulpar’ın olağanüstü gücünü kaybetmesiyle ilişkilendirilir ve böylece kanat yalnızca uçmayı sağlayan fiziksel bir organ olmaktan çıkarak atın içinde taşıdığı doğaüstü kudretin işaretine dönüşür. İşte Tulpar’ın gizemi tam burada başlar, çünkü destan dünyasında gerçek kahraman da çoğu zaman dışarıdan bakıldığında hemen tanınmaz onun kim olduğunu savaş, yolculuk, sınav ve cesaret ortaya çıkarır, Tulpar da benzer biçimde ilk bakışta sıradan bir at gibi görünebilir fakat doğru insanla karşılaştığında içinde taşıdığı güç açığa çıkar. Böyle bakıldığında görünmeyen kanatlar son derece güçlü bir mitolojik sembole dönüşür. Herkes ata bakabilir ama herkes Tulpar’ı göremez, çünkü gözün gördüğü şey bedenidir, destanın anlatmak istediği şey ise bedenin içinde saklanan kudrettir. Türk destanlarında kahraman ile at arasındaki ilişkiyi modern anlamdaki sahip ve hayvan ilişkisi olarak düşünmek de eksik kalır, çünkü olağanüstü at çoğu zaman kahramanın kaderine katılan, tehlikeyi ondan önce sezen, gerektiğinde onu uyaran, ulaşılması imkansız mesafeleri aşan ve bazı anlatılarda kahramanın başaramayacağı şeyi mümkün hale getiren ikinci bir kahraman gibidir. Atın hızı kahramanın hızına, dayanıklılığı kahramanın dayanıklılığına ve olağanüstü özellikleri kahramanın dünyalar arasındaki yolculuğuna eklenir insan ile at birleştiğinde tek başlarına sahip olmadıkları bir güce ulaşırlar.
Bu nedenle Tulpar’ın kanatları yalnızca uçabilmek anlamına gelmez bozkır insanı için mesafenin yenilmesi, sınırların aşılması ve ulaşılamaz görünen yere ulaşılması anlamını da taşıyabilir. Uçsuz bucaksız bir coğrafyada yaşayan insan açısından olağanüstü hız neredeyse uçmakla eşdeğerdir ve destan dili gerçek dünyanın hızını mitolojik ölçülere taşıdığında at artık koşmaz, yeryüzünün sınırlarını aşar; toynaklarının altındaki toprak kaybolur, rüzgar onun peşinden gelir ve kahramanı insanların normal yollarla ulaşamayacağı yerlere götürür. Belki de bu nedenle Tulpar’ı Batı mitolojisindeki Pegasus’un Türk dünyasındaki basit bir karşılığı olarak görmek doğru değildir. İki figür arasında kanatlı at görüntüsü nedeniyle doğal bir benzerlik kurulabilir, fakat Tulpar kendi kültürel coğrafyasının, bozkır yaşamının ve Türk destan geleneğinin içinde anlam kazanır. Onun hikayesinin merkezinde yalnızca gökyüzünde uçmak değil, kahramanla at arasındaki kader ortaklığı, olağanüstü hız, seçilmişlik ve sıradan görünen bir varlığın içinde saklanan güç vardır. Tulpar’ın görünmeyen kanatlarıyla ilgili anlatılar burada daha da anlamlı hale gelir, çünkü mitolojide görünmezlik çoğu zaman yokluk anlamına gelmez tam tersine, sıradan gözün fark edemediği başka bir gerçekliğin bulunduğunu anlatmanın yollarından biridir Bir dağın kutsallığını görmek için dağın üzerinde ışıkla yazılmış bir işaret bulunmasına gerek olmadığı gibi, bir ağacın iye taşıdığına inanan insan için de o varlığın gözle görülmesi gerekmez aynı biçimde Tulpar’ın kanadı da her zaman fiziksel olarak sergilenen bir özellik değil, onun gerçek doğasının görünmeyen işareti olarak düşünülebilir.
Bazı anlatıların Tulpar’ın kanatlarını bedeninin altında veya yanında saklaması fikrini işlemesi de son derece dikkat çekicidir, çünkü burada olağanüstü olan şey gösterilmez, gizlenir. Sıradan insan ata baktığında güçlü veya güzel bir hayvan görebilir, fakat destanın kahramanı onda başka insanların fark etmediği bir şey görür ve onu seçtiğinde aslında yalnızca bir at seçmez, kendi yolculuğunu tamamlayabilecek kader arkadaşını bulur. Bu motif, Türk destanlarında sıkça karşılaşılan değeri ilk bakışta anlaşılmayan varlık düşüncesiyle de uyumludur büyük güç bazen gösterişli olanın değil, doğru zamanda gerçek niteliğini ortaya çıkaranın içindedir Tulpar’ın kanatlarının neden herkese görünmediği sorusuna bu nedenle yalnızca çünkü büyülüydü diye cevap vermek, hikayenin en güzel tarafını kaçırmak olur. Folklorik açıdan bakıldığında bütün geleneklerde geçerli tek bir görünmez kanat kuralından söz edemeyiz fakat sembolik açıdan görünmeyen kanatlar bize çok daha eski ve güçlü bir düşünceyi anlatır. Olağanüstü olan her şey kendisini herkese göstermek zorunda değildir. Tulpar’ın gerçek gücü de ancak yolculuk başladığında ortaya çıkar. Savaşçı ata biner, bozkır geride kalır, mesafeler kısalır ve sıradan bir atın ulaşamayacağı yerlere gidilmeye başlanır işte o anda başlangıçta görünmeyen şeyin aslında başından beri orada olduğu anlaşılır. Kanatlar sonradan verilmemiştir, güç sonradan yaratılmamıştır, yalnızca ortaya çıkacağı zaman gelmiştir. Bu yüzden Tulpar figürü yüzyıllar sonra bile Türk dünyasında yaşamaya devam etmiş adı yalnızca eski hikayelerde kalmamış, özellikle Kazakistan gibi coğrafyalarda kültürel sembollerin içine kadar taşınmıştır. Çünkü Tulpar yalnızca masalsı bir at değildir hızın, özgürlüğün, yükselişin, kahramanlığın ve insanın önündeki sınırı aşma arzusunun simgesine dönüşmüştür.
Fakat bütün bu anlatıların içinde belki de en etkileyici görüntü hala aynıdır Uçsuz bucaksız bozkırda diğerlerinin arasında duran bir at vardır ve ona bakan yüzlerce insan yalnızca güçlü bir hayvan görür, fakat bir kişi durur ve onda başkalarının göremediği bir şey fark eder. Henüz gökyüzünde değildir. Kanatları açık değildir. Hiç kimse onun uçabileceğini bilmez. Çünkü bazı eski anlatıların bize bıraktığı düşüncede Tulpar’ın sırrı kanatlarının büyüklüğünde değil, o kanatların gerçek gücünü herkesin görememesinde saklıdır. Belki de Tulpar efsanesinin yüzyılları aşan mesajı tam olarak budur. Bazı varlıkların ne kadar yükseğe çıkabileceğini, onlar henüz yerdeyken anlayamazsınız.
