Gerçekten Özgürlük Mü, Yoksa Gizli Bir Baskı Mı?
İnsan ilişkilerinde bazen yalnızca iki kelimeden oluşan bir cümle, uzun bir tartışmadan çok daha fazla anlam taşıyabilir ve sen bilirsin de bu cümlelerden biridir, çünkü gerçekten özgürlük tanıyan bir insan da aynı ifadeyi kullanabilir, verdiğin karardan hoşlanmadığını açıkça söylemek yerine seni suçluluk, belirsizlik veya karşısındaki kişiyi kaybetme korkusu üzerinden yönlendirmek isteyen biri de aynı iki kelimenin arkasına saklanabilir. Bir arkadaşınla buluşup buluşmayacağını, bir yere gidip gitmeyeceğini, bir teklifi kabul edip etmeyeceğini veya tamamen kendi hayatınla ilgili bir karar verdiğini düşün karşındaki insan sana Sen bilirsin dediğinde ilk bakışta bütün kontrol sende görünür, çünkü sana doğrudan Bunu yapma dememiştir, herhangi bir yasak koymamıştır ve karar verme hakkının sana ait olduğunu ifade etmiş gibi görünmektedir, fakat bu cümlenin ardından gelen soğukluk, yüz ifadesindeki değişim, geri çekilme imalı sessizlik veya geçmişte benzer kararlarından sonra yaşadığın tepkiler sana görünmez başka bir mesaj verebilir. Karar senin, fakat benim istemediğim kararı verirsen bunun bir sonucu olacak.
Özgürlük ile gizli baskı arasındaki sınır tam olarak burada belirginleşmeye başlar, çünkü gerçek seçim yalnızca önünde iki farklı seçenek bulunması değildir insanın bu seçeneklerden birini tercih ettiğinde sistematik biçimde cezalandırılmayacağını, sevgiden veya ilgiden mahrum bırakılmayacağını, suçlu hissettirilmeyeceğini ya da verdiği kararın daha sonra kendisine karşı kullanılmayacağını bilmesi de seçim özgürlüğünün önemli bir parçasıdır. Eğer sana İstediğini yap deniliyor fakat neyin doğru cevap olduğunu karşı tarafın ses tonundan, davranışlarından veya daha önce yaşananlardan zaten biliyorsan, görünürde özgür olduğun halde psikolojik olarak belirli bir seçeneğe doğru itilmiş hissedebilirsin. Üstelik açık bir yasak insanın özgürlüğünün kısıtlandığını hemen fark etmesine ve buna direnmesine neden olabilirken, örtük baskıda kişi çoğu zaman neye direnmesi gerektiğini bile tam olarak anlayamaz, çünkü ortada açık bir emir, yasak veya tehdit yoktur yalnızca küçük bir cümle ve ardından değişen bir atmosfer vardır.
Gitmek istiyorsan git, sen bilirsin denildiğini düşün. Cümlenin kelimelerine baktığında ortada bir izin vardır, fakat bazen ses tonu başka bir şey söyler, bazen ardından gelen sessizlik başka bir şey anlatır ve bazen geçmiş deneyimlerin sana asıl mesajı çoktan öğretmiştir Eğer gidersen gece boyunca soğuk davranılacağını, ertesi gün mesafeyle karşılaşacağını veya daha sonra Demek benimle vakit geçirmek yerine oraya gitmeyi tercih ettin gibi bir cümle duyacağını biliyorsan, karar teknik olarak hala senindir fakat seçimin duygusal maliyeti önceden belirlenmiş olabilir. Böyle bir durumda insanın zihninde ilginç bir çatışma ortaya çıkar, çünkü bir tarafı Ben istediğim şeyi yapabilirim derken diğer tarafı Bunu yaparsam sorun çıkacak diye düşünmeye başlar ve sonunda kişi kendi isteğine göre değil karşı tarafın vereceğini tahmin ettiği tepkiye göre karar vermeye başlayabilir.
Bu tür bir iletişim tekrarlandığında karşı tarafın zamanla herhangi bir şey söylemesine bile gerek kalmayabilir, çünkü insan bir yere davet edildiğinde önce onun nasıl tepki vereceğini düşünmeye, bir karar verirken Ben ne istiyorum sorusundan önce O buna ne der sorusunu sormaya bir mesaj yazarken nasıl anlaşılacağını hesaplamaya ve daha planını anlatmadan yaşanabilecek tartışmayı zihninde canlandırmaya başlayabilir. Böylece dışarıdan bakıldığında hiçbir yasak olmadığı halde kişi davranışlarını karşı tarafın muhtemel tepkilerine göre sınırlandırır ve kontrol artık sürekli dışarıdan uygulanmak zorunda kalmaz, çünkü insan huzursuzluk yaşamamak için kendi davranışlarını önceden değiştirmeye başlamıştır.
Ancak her Sen bilirsin cümlesini manipülasyon olarak görmek de doğru değildir, çünkü insanlar bazen gerçekten kararı karşı tarafa bırakabilir, bir konuda güçlü bir fikirleri olmayabilir, tartışmayı uzatmak istemeyebilir veya yalnızca Ben fikrimi söyledim ama hayat senin hayatın demek isteyebilir. Bu nedenle tek bir cümleden niyet okumaya çalışmak yerine, cümlenin ardından ne olduğuna ve davranışın tekrar eden bir örüntü oluşturup oluşturmadığına bakmak çok daha anlamlıdır. Gerçekten seçim hakkı tanıyan biri Sen bilirsin dedikten sonra sen farklı bir karar verdiğinde bunu sana karşı sürekli kullanmaz kararını beğenmeyebilir, farklı düşündüğünü söyleyebilir veya hayal kırıklığı yaşayabilir, fakat seni fikrini değiştirmeye zorlamak için sistematik biçimde sevgisini, ilgisini veya iletişimini geri çekmez.
Gizli baskının bulunduğu durumlarda ise karar sana bırakılmış gibi görünmesine rağmen istenmeyen seçeneği tercih ettiğinde atmosfer değişebilir, konuşmalar kısalabilir, mesafe oluşabilir, imalar başlayabilir ve bazen açıkça Sorun yok denmesine rağmen davranışların tamamı bir sorun olduğunu hissettirebilir. İnsan da sonunda kendi kararının doğru veya yanlış olmasını değil, ilişkinin yeniden normale dönmesini düşünmeye başlayarak başlangıçta istediği şeyden vazgeçebilir. İşin en ilginç tarafı, daha sonra karşı tarafın Ama ben sana hiçbir şey söylemedim, karar tamamen senindi diyebilmesidir, çünkü teknik olarak gerçekten herhangi bir yasak koymamıştır, fakat kararın çevresine oluşturduğu duygusal atmosfer belirli bir seçeneği diğerinden çok daha maliyetli hale getirmiş olabilir.
Ters psikoloji ve psikolojik reaktans açısından bakıldığında da burada ilginç bir mekanizma vardır, çünkü insanlar seçim özgürlüklerinin açıkça tehdit edildiğini hissettiklerinde bu özgürlüğü geri kazanmak için direnebilir ve hatta normalde yapmayacakları bir davranışı sırf kendilerine yasaklandığı için yapmak isteyebilirler. Bu nedenle doğrudan Bunu yapamazsın demek bazen ters tepki yaratırken görünürde özgürlük veren fakat hangi seçimin hoş karşılanmayacağını hissettiren iletişim biçimleri daha az görünür bir etki yaratabilir Böylece ortaya garip bir paradoks çıkar sana emir verilmemiştir ama ne yapman beklendiğini biliyorsundur, sana yasak konmamıştır ama hangi seçimin sorun çıkaracağını hissediyorsundur, sana doğrudan Hayır denmemiştir ama Evet dediğinde karşılaşacağın tepkiyi tahmin ediyorsundur.
Belki de bu nedenle Sen bilirsin cümlesinin gerçekten özgürlük mü yoksa baskı mı olduğunu anlamanın en iyi yollarından biri insanın kendisine şu soruyu sormasıdır. Karşımdaki kişinin vereceği tepkiden hiç çekinmeseydim yine aynı kararı verir miydim. Eğer cevap evetse, büyük ihtimalle kendi tercihin doğrultusunda hareket ediyorsundur, fakat cevap Hayır, aslında başka bir şey yapmak istiyordum ama sorun çıkmasın diye vazgeçtim ise mesele yalnızca iki kelimelik masum bir cümleden daha karmaşık hale gelmiş olabilir. Çünkü gerçek özgürlük birinin sana yalnızca Sen bilirsin demesi değildir gerçek özgürlük, sen gerçekten bildiğin gibi yaptığında kararının daha sonra sana karşı duygusal bir silaha dönüştürülmemesidir. Bazen insanı yönlendirmenin en görünmez yolu ona ne yapması gerektiğini açıkça söylemek değil, İstediğini yap diyerek bütün seçenekleri önüne koymak fakat istemediğin seçeneği tercih ettiğinde bunun bedelini sessizce hissettirmektir.
