Kadim Türk inanç dünyasında Ayzıt, yalnızca ay ile ilişkilendirilen mitolojik bir figür değil, yaşamın başlangıcına eşlik eden, ruhun yeryüzüne inişini düzenleyen ve doğum olgusunu kozmik bir denge içerisinde anlamlandıran son derece derin ve çok katmanlı bir kutsal varlık olarak düşünülmüştür; çünkü Türk kozmolojisinde insan, yalnızca etten ve kemikten oluşan bir beden değil, gökten gelen bir ruhun yeryüzündeki geçici taşıyıcısı olarak algılanmış, bu ruhun inişi ise rastlantıya bırakılmamış, Ayzıt gibi ilahi varlıkların gözetiminde gerçekleştiğine inanılmıştır. Ayzıt’ın temsil ettiği ay sembolü, Türk mitolojisinde karanlığı tamamen yok eden bir ışık olmaktan ziyade, gecenin içindeki belirsizliği yumuşatan, yön gösteren ve koruyan bir aydınlık olarak kabul edilir; bu nedenle Ayzıt da sert, cezalandırıcı ya da buyurgan bir tanrıça figürü değil, daha çok şefkatli, sarmalayıcı ve hayatı sessizce kollayan bir dişil güç biçiminde tasavvur edilmiştir. Ay ışığının toprağa düşüşü nasıl ani değil de yavaş ve sakinse, Ayzıt’ın insan hayatına dokunuşu da aynı şekilde fark edilmeden ama derin izler bırakarak gerçekleşir.
Kadim Türkler için doğum, yalnızca bir çocuğun dünyaya gelişi değil, göksel düzenle yeryüzü arasındaki görünmez kapıların kısa bir anlığına açılması anlamına gelirdi; işte bu eşikte Ayzıt’ın varlığına inanılırdı. Rivayetlerde Ayzıt’ın, ay ışığıyla birlikte gökten indiği, doğacak çocuğun ruhuna eşlik ettiği ve onu doğru zamanda, doğru bedene yerleştirdiği anlatılır. Bu anlayış, insan hayatının daha en başında bile kader, zaman ve kozmik dengeyle iç içe geçtiğini gösterir; çocuk, yalnızca anne ve babanın değil, aynı zamanda evrenin de bir armağanıdır. Şamanist dünya görüşü içerisinde Ayzıt, özellikle kadınlarla güçlü bir bağa sahiptir; çünkü ayın döngüleriyle kadın bedeni arasındaki ritmik uyum, kadim Türk toplulukları tarafından sezgisel bir bilgelikle fark edilmiş, bu döngü Ayzıt’ın varlığıyla açıklanmıştır. Ayın büyüyüp küçülmesi, doğanın nefes alışverişi gibi algılanırken, Ayzıt da bu nefesin insan hayatındaki karşılığı olarak görülmüştür. Bu nedenle kadın, yalnızca doğuran değil, kozmik düzenin yeryüzündeki devamını sağlayan kutsal bir varlık olarak değerlendirilmiş; Ayzıt inancı, bu kutsallığı mitolojik bir çerçeveye oturtmuştur.
Bazı anlatılarda Ayzıt’ın beyaz bir kısrakla ya da ışıkla örülü bir siluet halinde gökten indiği söylenir; bu betimleme, Türk kültüründe atın taşıdığı kutsallıkla ayın saflığını aynı potada eriterek son derece sembolik bir anlam üretir. At, Türkler için yalnızca bir binek değil, ruhun yol arkadaşı, hareketin ve özgürlüğün simgesidir; Ayzıt’ın atla birlikte anılması, ruhun gökten yeryüzüne yaptığı yolculuğun kutsal bir seyahat olarak algılandığını gösterir. Böylece doğum, sıradan bir başlangıç değil, uzun bir kozmik yolculuğun yeni bir durağı haline gelir. Ayzıt’a yönelik inanç ve saygı, belirli tapınaklar ya da katı ritüeller etrafında şekillenmemiştir; aksine, gece ay ışığı altında edilen sessiz dualar, içten dilekler ve doğaya yöneltilen fısıltılarla yaşatılmıştır. Bu durum, kadim Türk inanç sisteminin doğayla kurduğu sade ama derin ilişkinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Ayzıt’a seslenmek, aslında doğaya, göğe ve insanın kendi iç dünyasına aynı anda kulak vermek anlamına gelir.
Ayzıt figürü, Türk mitolojisinde dişil enerjinin yalnızca doğurganlıkla sınırlı olmadığını, aynı zamanda koruyuculuk, bilgelik ve denge unsurlarını da içerdiğini gösterir. O, yaşamı başlatan ama aynı zamanda onu kollayan, büyüten ve zamanın akışı içinde sağlam bir zeminde tutan görünmez bir güçtür. Bu yönüyle Ayzıt, Türklerin evrene bakışında şiddet ve fetih kadar, şefkat ve devamlılığın da merkezi bir yer tuttuğunu kanıtlayan önemli bir mitolojik figürdür. Sonuç olarak Ayzıt, kadim Türk inanç dünyasında ay ışığının sessiz diliyle konuşan, doğumun kutsallığını kozmik bir anlamla bütünleştiren ve insan hayatının en ilk anını evrensel düzenin bir parçası haline getiren derin bir mitolojik semboldür. Onun hikayesi, Türk mitolojisinin yalnızca kahramanlık ve savaş anlatılarından ibaret olmadığını, aynı zamanda yaşamın başlangıcını, dişil bilgeliği ve evrensel dengeyi merkezine alan son derece rafine bir düşünce sistemine sahip olduğunu gözler önüne serer.
