(DID), kişinin benlik algısında, hafızasında ve davranışlarında belirgin kopuklukların ortaya çıkabildiği, çoğu zaman dışarıdan yalnızca ani ruh hali değişimleri gibi görünen ancak bundan çok daha karmaşık bir psikolojik tablodur. Geçmişte çoklu kişilik bozukluğu olarak adlandırılan bu durumda kişi basitçe iki farklı karaktere sahip olmaz bunun yerine düşünme biçimi, duyguları, davranışları, kendisini algılayışı ve çevresiyle kurduğu ilişki bakımından birbirinden ayrışabilen farklı kimlik durumları yaşayabilir. Bu kimlik durumları arasında geçiş meydana geldiğinde kişinin konuşma tarzı, beden dili, tercihleri, olaylara verdiği tepkiler ve kendisini ifade etme biçimi değişebilir. Bazı kişiler bu geçişlerin farkındayken bazıları yaşananları yalnızca sonradan ortaya çıkan hafıza boşlukları üzerinden fark edebilir. Örneğin kişi kendisini nasıl geldiğini hatırlamadığı bir yerde bulabilir, yaptığını hatırlamadığı bir konuşmayla karşılaşabilir veya günlük yaşamının belirli bölümlerini zihninde bir türlü tamamlayamayabilir. Bu nedenle DID’nin dikkat çeken özelliklerinden biri yalnızca farklı kimlik durumlarının bulunması değil, aynı zamanda kişinin yaşam öyküsünde ve günlük deneyimlerinde ortaya çıkabilen süreksizliktir.
Dissosiyasyon kavramı ise zihnin normalde bir bütün halinde çalışan hafıza, kimlik, algı, duygu ve bilinç süreçlerinin birbirinden kopması anlamına gelir. DID konusunda özellikle çocukluk döneminde yaşanan ağır ve tekrarlayan travmalarla güçlü bir ilişki bildirilmekle birlikte, her travma yaşayan kişide DID gelişmez ve yalnızca kişinin geçmişinde travma bulunması da tek başına bu tanıyı koymak için yeterli değildir. Bu nedenle bozukluğun nedenleri ve kişide nasıl ortaya çıktığı, uzmanlar tarafından kişinin bütün psikolojik ve yaşam öyküsü değerlendirilerek ele alınır. Popüler kültürde DID çoğu zaman kişinin içinde tamamen bağımsız birkaç insan yaşıyormuş gibi dramatik biçimde gösterilir, fakat gerçek klinik tablo bundan daha incelikli olabilir. Geçişler her zaman teatral veya çevredeki insanların hemen anlayabileceği kadar belirgin değildir bazen kişi yalnızca zamanın nasıl geçtiğini hatırlamadığını, bazı davranışlarını kendisine yabancı hissettiğini veya yaşamının belirli dönemlerine baktığında sanki bunları başka biri yaşamış gibi bir uzaklık hissettiğini anlatabilir.
DID ayrıca şizofreniyle aynı durum değildir. Şizofrenide temel mesele kişiliğin ikiye bölünmesi değildir düşünce, algı ve gerçekliği değerlendirme süreçlerinde farklı bozulmalar görülebilir. DID’de ise temel problem kimlik ve belleğin bütünlüğündeki dissosiyatif kopukluklarla ilişkilidir. Bu iki kavramın günlük dilde birbirine karıştırılması, DID hakkında en yaygın yanlış bilgilerden biridir. Tanı yalnızca bazen başka biri gibi davranıyorum düşüncesine dayanarak konulamaz. Yoğun stres, travma sonrası belirtiler, bazı başka ruhsal bozukluklar, madde kullanımı, nörolojik durumlar ve hatta normal insan davranışındaki farklı roller bile yüzeyde benzer görünen değişikliklere neden olabilir. Bu nedenle DID değerlendirmesi, ruh sağlığı alanında eğitimli bir uzman tarafından ayrıntılı görüşmeler ve gerektiğinde yapılandırılmış değerlendirme yöntemleri kullanılarak yapılır.
Tedavide amaç farklı kimlik durumlarını zorla ortadan kaldırmak değil, kişinin günlük yaşamındaki güvenliğini ve işlevselliğini artırmak, hafıza ve kimlik arasındaki kopuklukları azaltmak, travmayla ilişkili belirtileri kontrollü biçimde ele almak ve kişinin kendi deneyimleri üzerinde daha fazla bütünlük ve kontrol geliştirmesine yardımcı olmaktır. Psikoterapi bu sürecin temel araçlarından biridir ve tedavinin biçimi kişinin belirtilerine yaşam koşullarına ve eşlik eden psikolojik sorunlara göre değişebilir. Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu bu nedenle filmlerde görülen basit bir iki karakter, tek beden hikayesinden çok daha karmaşıktır. Asıl dikkat çekici nokta, insan zihninin bazı deneyimleri birbirinden ayırabilecek kadar güçlü dissosiyatif süreçler geliştirebilmesi ve kişinin zamanla kendi hafızasının, duygularının ve kimlik deneyiminin parçaları arasında beklenmedik boşluklarla karşılaşabilmesidir.
