Yirmilik dişler, diğer adıyla üçüncü büyük azı dişleri, genellikle 17 ile 25 yaşları arasında sürmeye başlayan ve insan ağzında en son çıkan dişlerdir. Çoğu insanda alt ve üst çenede ikişer adet olmak üzere toplam dört tane bulunur. Ancak günümüzde bu dişler, çoğu zaman ağrı, iltihap, gömülü kalma ve çene darlığı gibi problemlerle anılmaktadır. Bunun temel nedeni yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda insan evriminin milyonlarca yıllık sürecinde yaşanan değişimlerle de yakından ilişkilidir.
İnsanlığın erken dönemlerine bakıldığında yirmilik dişlerin aslında oldukça işlevsel olduğu görülmektedir. İlk insan toplulukları çiğ et, sert kökler, kabuklu yemişler ve lif açısından zengin bitkilerle besleniyordu. Bu besinleri öğütebilmek için daha büyük ve güçlü çenelere ihtiyaç vardı. Yirmilik dişler de bu güçlü çiğneme sisteminin önemli bir parçasıydı. Sert ve işlenmemiş gıdalar dişlerde daha fazla aşınmaya neden olduğundan, arkadan çıkan ek azı dişleri yaşam boyunca önemli bir avantaj sağlıyordu.
Ancak insanlık tarihindeki en büyük dönüşümlerden biri olan ateşin kullanılması ve daha sonra tarımın başlaması, beslenme alışkanlıklarını kökten değiştirdi. İnsanlar yiyecekleri pişirmeye, ezmeye ve işlemeye başladıkça sert besinleri çiğneme ihtiyacı azaldı. Bunun sonucunda nesiller boyunca çene yapısı giderek küçülmeye başladı. Evrimsel süreçte daha küçük çeneler herhangi bir dezavantaj oluşturmadığı için bu özellik insan popülasyonlarında yaygınlaştı. Fakat diş sayısında aynı oranda bir azalma gerçekleşmedi. Böylece günümüzde birçok insanın çenesi, dört yirmilik dişi rahatlıkla barındırabilecek kadar geniş değildir.
Bu durum, modern insanlarda sık görülen gömülü yirmilik diş problemini açıklamaktadır. Diş, sürmek için yeterli alan bulamadığında kemik içinde kalabilir, yan yatabilir veya komşu dişlere baskı yapabilir. Bunun sonucunda ağrı, diş eti enfeksiyonları, ağız açmada güçlük, çene şişliği ve bazen ciddi iltihaplar ortaya çıkabilir. Özellikle yarı gömülü dişler, bakterilerin kolayca biriktiği alanlar oluşturduğu için perikoronit adı verilen ağrılı enfeksiyonlara neden olabilmektedir.
Tıbbi açıdan bakıldığında ise her yirmilik dişin çekilmesi gerektiği düşüncesi doğru değildir. Eğer diş düzgün bir şekilde sürmüş, karşıt dişiyle temas ediyor, temizlenebiliyor ve çevre dokulara zarar vermiyorsa ağızda kalmasında bir sakınca bulunmayabilir. Ancak gömülü, enfekte olmuş, çürümeye yatkın veya diğer dişlerin dizilimini bozacak durumda olan yirmilik dişlerin çekilmesi genellikle önerilmektedir. Diş hekimleri bu kararı klinik muayene ve panoramik röntgen değerlendirmesi sonucunda verirler.
Evrimsel açıdan ilginç bir başka durum ise bazı insanlarda yirmilik dişlerin hiç oluşmamasıdır. Günümüzde belirli toplumlarda üçüncü azı dişlerinin doğuştan eksik olma oranı giderek artmaktadır. Araştırmalar, bazı Asya ve Avrupa toplumlarında insanların önemli bir kısmının bir veya daha fazla yirmilik dişe hiç sahip olmadığını göstermektedir. Bazı bilim insanları bunu, insan evriminin hâlen devam eden bir süreci olarak değerlendirmektedir. Çünkü artık bu dişler yaşam için belirgin bir avantaj sağlamamakta, aksine çoğu zaman sağlık sorunlarına yol açmaktadır.
Bununla birlikte evrim, belirli bir amacı olan bilinçli bir süreç değildir. İnsanların ileride tamamen yirmilik dişsiz bir türe dönüşeceğini kesin olarak söylemek mümkün değildir. Ancak mevcut veriler, modern yaşam koşullarının ve değişen beslenme alışkanlıklarının bu dişlerin önemini büyük ölçüde azalttığını göstermektedir.
Yirmilik dişler, insanlığın avcı-toplayıcı geçmişinden günümüze ulaşan biyolojik bir miras olarak değerlendirilebilir. Bir zamanlar hayatta kalmak için gerekli olan bu dişler, modern insanın küçülen çene yapısı içerisinde çoğu zaman bir uyumsuzluk örneği haline gelmiştir. Bu nedenle yirmilik dişler, yalnızca diş hekimliğinin değil, aynı zamanda insan evriminin de en ilgi çekici konularından biri olarak kabul edilmektedir. Ağzımızın en arkasında yer alan bu küçük dişler, aslında milyonlarca yıllık insanlık tarihinin sessiz tanıklarıdır.
