Roma’nın üstünde imparatorların sarayları, forumlar ve zafer takları yükselirken, şehrin altında bambaşka bir dünya inşa ediliyordu dar koridorların kıvrıla kıvrıla ilerlediği, duvarların içine oyulmuş nişlerin insan bedenlerini sessizce sakladığı ve kandil ışığının taş yüzeylerde titreyerek ilerlediği bu yeraltı labirenti, erken dönem Hristiyan topluluklarının hem mezarlığı hem de hafızası haline gelmişti. M.S. 2. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanan bu katakomblar, yalnızca defin ihtiyacının sonucu değildi Roma yasaları şehir içinde gömüyü sınırladığı için yeraltı galerileri pratik bir çözüm sunuyor, aynı zamanda yeni filizlenen bir inancın mensuplarına kimliklerini koruyabilecekleri görece güvenli alanlar sağlıyordu ve bu nedenle taşın içine oyulan her niş, yalnızca bir mezar değil, aynı zamanda bir aidiyet işareti taşıyordu.
Duvarlara açılmış yatay boşluklara loculus adı verilir bu dar alanlara yerleştirilen bedenlerin üzeri taş plakalarla kapatılır, plakaların üzerine isimler balık sembolleri, çoban figürleri ya da umut ve dirilişi simgeleyen işaretler kazınırdı, böylece ölümün soğukluğu, semboller aracılığıyla anlamla sarılır ve yeraltındaki karanlık, inançla yumuşatılırdı. Katakomblar zamanla yalnızca mezar galerilerinden ibaret kalmadı bazı bölümlerde küçük ibadet odaları, yani şapeller oluşturuldu, tavanlara ve duvarlara freskler yapıldı, bu fresklerde Yunus Peygamber’in balığın karnından çıkışı, İsa’nın mucizeleri ve çoban metaforu gibi sahneler resmedildi, çünkü yeraltında toplanan cemaat için her görsel, umut duygusunu diri tutan sessiz bir vaaz işlevi görüyordu.
Roma İmparatorluğu döneminde Hristiyanlara yönelik baskılar arttığında, katakomblar zaman zaman sığınak olarak da kullanıldı her ne kadar modern anlatılarda abartıldığı gibi sürekli gizli ibadet merkezleri olmasalar da, özellikle zulüm dönemlerinde bu yeraltı ağının sağladığı karmaşık yapı, toplulukların bir araya gelmesine ve defin ritüellerini sürdürmesine imkan tanıdı. Bu yeraltı şehirlerinin en dikkat çekici yanı, mühendislik zekasıdır yumuşak tüf kayasına oyulan galeriler kat kat ilerler, bazı bölgelerde dört ya da beş seviyeye ulaşır, dar merdivenlerle aşağıya inildikçe hava ağırlaşır, sessizlik yoğunlaşır ve ziyaretçi, taşın içinden geçen zamanın farkına varır çünkü burada adımlar yalnızca zemine değil, tarihin içine basar.
Orta Çağ’a gelindiğinde katakombların bir kısmı terk edilmiş, bir kısmı ise kutsal kabul edilen mezarların hac mekanına dönüşmesiyle yeniden ilgi görmüştür azizlere atfedilen defin alanları, yukarıdaki kiliselerin inşa edilmesine ilham vermiş ve böylece Roma’nın mimari katmanları, inanç katmanlarıyla üst üste binmiştir. Arkeolojik çalışmalar sayesinde bugün katakomblar yalnızca dini değil, sosyolojik ve demografik veri de sunar mezar yazıtları üzerinden aile yapıları, isim gelenekleri ve toplumsal çeşitlilik incelenebilir, kemik analizleri ise o dönemdeki beslenme alışkanlıkları ve hastalıklar hakkında bilgi verir, yani yeraltındaki her niş, modern bilime açılan küçük bir pencere gibidir.
Katakomblara giren biri için en çarpıcı his, mekanın dramatik değil, dingin oluşudur popüler kültürün karanlık ve korkutucu tasvirlerinin aksine, bu koridorlar bir korku sahnesinden çok, zamana karşı inşa edilmiş bir sabır yapısını andırır ve taş duvarlara kazınmış küçük semboller, insanın ölüm karşısında anlam üretme çabasının en sade ama en güçlü ifadelerinden biri olarak karşımıza çıkar. Bugün Roma’nın gürültülü sokaklarından birkaç metre aşağı indiğinizde, imparatorların görkemli anıtlarından çok daha sessiz ama belki de daha derin bir mirasla karşılaşırsınız çünkü katakomblar, gücün değil inancın, ihtişamın değil umudun mimarisidir ve yeraltındaki bu labirent, insanlığın karanlıkta bile ışık arama ısrarının taşlaşmış halidir.
