Türk mitolojisinde Erlik, yeraltı aleminin hakimi olarak tasvir edilen, karanlıkla, ölümle ve insanın gölgesinde saklı kalan tarafıyla ilişkilendirilen güçlü bir varlıktır. Yaratılış anlatılarında çoğu zaman gök tanrısı Ülgen’le karşıt bir konumda yer alır ve bu karşıtlık basit bir iyilik-kötülük ayrımından ziyade kozmik dengenin iki kutbunu temsil eden bir gerilim alanını anlatır, çünkü eski Türk düşüncesinde karanlık mutlak bir şeytanilik değil, düzenin tamamlayıcı unsuru olarak görülür. Şaman anlatılarında Erlik, yeraltında demirden bir sarayda oturan, kara tahtında hüküm süren, çevresi gölgelerle ve ruhlarla dolu bir hükümdar olarak betimlenir. İnsan ruhları ölümden sonra onun ülkesine iner, ancak bu iniş cezadan çok kozmik döngünün bir parçası olarak anlaşılır.
Erlik’in dokuz oğlu ve dokuz kızı olduğuna dair anlatılar özellikle Altay ve Saha varyantlarında karşımıza çıkar. Bu sayı rastgele değildir, çünkü dokuz Türk kültüründe göğün katmanlarını, kozmik düzenin basamaklarını ve bütünlüğü simgeleyen kutsal bir sayıdır, nitekim dokuz kat gök inancı ve eski Türk boy teşkilatlanmalarında dokuzlu sistemler bu sembolizmin yeryüzündeki izdüşümüdür. Erlik’in soyunun da dokuz erkek ve dokuz kız olarak anlatılması, yeraltı düzeninin de göksel düzen kadar katmanlı ve sistemli olduğunu ima eder, yani karanlık bile kendi içinde bir hiyerarşi ve denge taşır.
Dokuz erkek oğlu genellikle hastalık, felaket, korku, kıtlık ve ruhsal çöküş gibi insanı sınayan güçlerle ilişkilendirilir. Her biri doğrudan bir isme bağlanmasa da bazı anlatılarda belirli musibetlerin kaynağı olarak anılırlar ve şaman ayinlerinde bu varlıkların etkisini yatıştırmak için özel dualar okunur, çünkü onların görevi keyfi yıkım değil, insanın zayıflığını açığa çıkarmak ve dengeyi sınamaktır. Bu figürler sembolik olarak insanın içindeki öfke, açgözlülük, kibir ya da korku gibi gölge yönleri temsil eder, dışsal bir tehditten çok, içsel bir çatışmanın mitolojik ifadesidirler.
Dokuz kız ise çoğu anlatıda daha sinsi ve baştan çıkarıcı özelliklerle betimlenir. Güzellikleriyle aklı bulandıran, insanı yoldan çıkaran, ruhsal zaafları harekete geçiren varlıklar olarak anılırlar ve bu yönleriyle sadece bedensel değil zihinsel ve duygusal sapmaları da temsil ederler. Onlar doğrudan saldırmaz, fısıldar. Zorlamaz, ikna eder. Bu yüzden etkileri daha görünmez ama daha derindir, çünkü mitolojik dilde en büyük düşüş çoğu zaman kaba kuvvetle değil, içten gelen bir davetle başlar.
Erlik’in ve çocuklarının anlatısı, Türk kozmolojisinde karanlığın şeytanileştirilmesinden çok onun anlaşılması gerektiğini ima eder. Çünkü gök nasıl ışığın katmanlarından oluşuyorsa yeraltı da gölgenin katmanlarından oluşur ve insan bu iki alem arasında yaşayan bir varlık olarak hem Ülgen’in aydınlığına hem Erlik’in sınavına açıktır. Bu yüzden Erlik yalnızca ölümün efendisi değil, aynı zamanda insanın kendi içindeki karanlıkla yüzleşme zorunluluğunun mitolojik sembolüdür. Dokuz oğul ve dokuz kız ise bu yüzleşmenin farklı tezahürleri olarak, kozmik düzenin görünmeyen ama vazgeçilmez parçalarını temsil eder.
