Pers mitolojisinin en ihtişamlı ve en sembolik varlıklarından biri olarak yalnızca devasa bir kuş figürü değil, insanlığın bilinç tarihinde yer etmiş kozmik bir bilgelik arketipidir; çünkü onun anlatıları incelendiğinde görülen şey, basit bir masal kahramanından ziyade, varoluşun sırlarına temas eden, zamanın ötesinden gelen ve hakikati arayan insan ruhuna rehberlik eden bir bilinç sembolüdür. Özellikle Şehname adlı destanda Simurgh’un varlığı, kaderle iç içe geçmiş bir rehber figürü olarak karşımıza çıkar terk edilmiş kahramanları koruyan, yaralı savaşçıları iyileştiren ve gerektiğinde kralların bile bilgelik almak için başvurduğu bir varlık olarak tasvir edilmesi, onun fiziksel gücünden çok ruhsal otoritesini ön plana çıkarır, çünkü Simurgh’un bilgeliği doğrudan doğanın ve evrensel düzenin bilgisinden beslenmektedir.
Efsanelerde Simurgh’un kutsal bir ağacın üzerinde yaşadığı anlatılır bu ağaç çoğu zaman tüm bitkilerin tohumlarını barındıran, yaşamın kaynağını temsil eden kozmik bir ağaçtır ve Simurgh’un bu ağacın tepesinde konumlanması, onun bilgeliğinin sıradan değil, varoluşun özüne temas eden bir bilinç düzeyinde olduğunu sembolize eder yani o yalnızca bir kuş değildir, evrenin hafızasını taşıyan bir varlıktır. Simurgh’un tasavvufi yorumları ise onu daha da derin bir metafor haline getirir özellikle Mantıku't-Tayr eserinde anlatılan kuşların Simurgh’u bulmak için çıktıkları yolculuk, aslında insanın kendi hakikatini arama sürecinin sembolik anlatımıdır ve bu yolculuk boyunca kuşların geçtikleri yedi vadi istek, aşk, marifet, istiğna, tevhid, hayret ve yok oluş vadileri insan bilincinin dönüşüm aşamalarını temsil eder hikayenin sonunda Simurgh’un dışsal bir varlık olmadığı, arayışın sonunda kalan otuz kuşun kendilerinin Simurgh olduğu gerçeği, tasavvufun en temel öğretisini fısıldar hakikat dışarıda değil, insanın kendi içindedir.
Simurgh kelimesinin Farsça kökenine bakıldığında si nin otuz, murgh'un ise kuş anlamına gelmesi, anlatının sembolik yapısını daha da güçlendirir çünkü arayışın sonunda geriye kalan otuz kuş, aradıkları bilgelik figürünün aslında kendi kolektif bilinçleri olduğunu fark eder ve bu farkındalık, bireysel benliğin eriyerek evrensel bilinçle birleşmesini temsil eder. Mitolojik kökenleri incelendiğinde Simurgh’un izleri Zerdüşt geleneğine kadar uzanır bazı kaynaklarda onun Saena adıyla anıldığı ve kutsal bilgeliği temsil ettiği görülür, bu da Simurgh’un yalnızca edebi bir figür değil, çok daha eski kozmik sembollerin devamı olduğunu düşündürür çünkü eski İran kozmolojisinde kutsal kuş figürleri genellikle ilahi düzenin ve göksel bilginin taşıyıcısı olarak kabul edilmiştir.
Simurgh’un fiziksel tasvirleri de sembolik açıdan zengindir devasa kanatları gökyüzünü kaplayacak kadar geniş, tüyleri altın ve ateş tonlarında parlayan, pençeleri güçlü ama bakışları şefkatli olarak betimlenmesi, onun hem yıkıcı hem de koruyucu yönünü aynı anda barındırdığını gösterir; çünkü gerçek bilgelik yalnızca şefkat değil, gerektiğinde dönüşüm için yıkımı da içerir. Bazı yorumcular Simurgh’u Anka ya da Phoenix ile benzerlik içinde görse de, Simurgh’un sembolizmi yeniden doğuşun ötesine geçer o sadece küllerinden doğan bir varlık değil, kolektif bilincin aynasıdır, yani insanın kendi içindeki karanlıkla yüzleşerek aydınlığa ulaşmasının mitolojik anlatımıdır.
Simurgh’un en güçlü mesajı şudur: İnsan, aradığı hakikati dış dünyada aradıkça yolculuk uzar fakat kendi içindeki bilinç katmanlarını keşfettiğinde, aradığı rehberin zaten kendi özünde var olduğunu anlar. Bu yüzden Simurgh, yalnızca Pers mitolojisinin bir efsanesi değil, insan ruhunun kadim bir sembolüdür o, göğe yükselen bir kuş değil, insanın bilinç katmanları arasında yaptığı içsel yolculuğun kanatlı metaforudur.
