Antik dönemde tıp, bugünkü anlamıyla yalnızca hastalıkları teşhis edip tedavi etmeye çalışan teknik bir alan değil, insanın bedenle sınırlı olmadığını kabul eden, ruhu, doğayı, gökyüzünü ve görünmeyen güçleri aynı anda okuyan bütüncül bir yaşam bilgisiydi; çünkü o çağlarda hastalık, yalnızca etin bozulması değil, kozmik düzenle kurulan bağın zedelenmesi olarak algılanırdı. Bu nedenle antik hekim, modern anlamda bir doktor olmaktan çok, gözlemci, rahip, filozof ve şifacı kimliklerini aynı bedende taşıyan bir figürdü. Antik Mısır’da tıp, düzen fikri üzerine inşa edilmişti; evrenin matematiksel bir dengesi olduğuna inanan Mısırlılar, insan bedenini de bu düzenin küçük bir yansıması olarak görür, damarları Nil’in kollarına benzetir, organların uyumunu evrensel ahengin şartı sayarlardı. Hastalık ortaya çıktığında bunun nedeni yalnızca fiziksel bir bozulma değil, bazen kötü ruhların etkisi, bazen tanrıların uyarısı, bazen de kişinin doğayla uyumunu kaybetmesi olarak yorumlanırdı; bu yüzden tedavi, ilaçla birlikte dua, ritüel ve sembolik uygulamaları da içerirdi.
Papirüsler üzerinde kayıt altına alınmış reçeteler, antik dünyanın sanılandan çok daha sistematik bir tıbbi bilgiye sahip olduğunu gösterir; bal, reçine, bitki özleri, mineraller ve hayvansal bileşenler belirli oranlarla kullanılır, yaralar temizlenir, kırıklar sabitlenir, hatta bazı cerrahi müdahaleler dikkatle uygulanırdı. Bu bilgi, deneyimle yoğrulmuştu; neyin işe yaradığı, neyin zararlı olduğu kuşaktan kuşağa aktarılırken, tıp bir sezgi sanatı olmaktan çıkıp yavaş yavaş gözleme dayalı bir disipline dönüşüyordu. Antik Yunan dünyasında ise tıp, tanrısal cezadan ayrılarak akıl ve neden kavramlarıyla yeniden tanımlanmaya başladı; hastalığın kökeni doğada aranıyor, bedenin kendi iç dengesi bozulduğunda rahatsızlıkların ortaya çıktığı düşünülüyordu. Bu yaklaşım, insanı ilk kez kaderin pasif nesnesi olmaktan çıkarıp, anlaşılabilir ve çözülebilir bir varlık haline getirdi; ateş, iltihap, ağrı ve zayıflık artık ilahi öfkenin değil, beden içi dengesizliğin işaretiydi.
Roma döneminde tıp, disiplinli ve pratik bir karakter kazandı; savaş alanlarında edinilen deneyimler, cerrahiyi ileri taşıdı, aletler çeşitlendi, anatomi bilgisi gelişti. İnsan bedeninin iç yapısı doğrudan incelenemese de, yaralar, amputasyonlar ve travmalar üzerinden elde edilen bilgiler, tıbbın gerçekçi ve müdahaleci yönünü güçlendirdi. Roma hekimleri için tıp, felsefeden kopuk değildi ama öncelik hayatta kalmaktı; bedenin onarılması, ordunun ve toplumun devamlılığı için hayatiydi. Antik dönemin tıbbını asıl farklı kılan, ruh ile beden arasında kesin bir ayrım yapmamış olmasıydı; korku, yas, öfke ve umutsuzluk fiziksel hastalıkların nedeni sayılıyor, iyileşmenin yalnızca ilaçla değil, zihinsel ve ruhsal dengeyle mümkün olduğuna inanılıyordu. Bugün “psikosomatik” dediğimiz pek çok yaklaşım, aslında antik dünyanın sezgisel bilgeliğinin modern dile çevrilmiş halidir.
Bu çağlarda tıp, kesin doğrulara sahip bir bilim olmaktan çok, yaşayan, dönüşen ve öğrenen bir bilgiydi; hata yapıyor, yanılıyor ama her seferinde insanı merkeze alarak ilerliyordu. Antik hekim, her hastada aynı reçeteyi uygulamaz, kişiyi yaşam biçimi, ruh hali ve çevresiyle birlikte değerlendirirdi; çünkü hastalık tek bir noktada değil, bütün bir yaşamda kök salardı. Sonuçta antik dönemde tıp, insanın yalnızca yaşamasını değil, anlamlı yaşamasını hedefleyen bir uğraştı; bedeni ayakta tutarken ruhu ihmal etmeyen, ölümü inkar etmeyen ama yaşamı kutsayan bu yaklaşım, modern bilimin soğuk kesinliğinden farklı olarak, insana dokunan sıcak bir bilgelik bırakmıştır. Bugün gelişmiş cihazlarla ulaştığımız pek çok sonucun temelinde, binlerce yıl önce çıplak gözle, sezgiyle ve sabırla çalışan o ilk şifacıların sessiz emeği yatmaktadır.
