İnsanlık tarihi boyunca bazı metinler vardır ki, yalnızca okunmaz onların etrafında bir aura oluşur, bir fısıltı dolaşır, bir mesafe konur ve çoğu zaman bu mesafe merakı daha da büyütür, işte Şemsü'l-Ma'arif tam olarak böyle bir metindir bir yandan ilimle, harflerle, sayıların matematiğiyle ilişkilendirilirken diğer yandan bilinmeyene, görünmeyene ve kontrol edilemeyene uzanan bir kapı gibi algılanır ve bu ikili doğası onu sıradan bir kitap olmaktan çıkarıp bir tartışma alanına dönüştürür. Genellikle yazarı olarak kabul edilen Ahmed el-Buni, yaşadığı dönemde tasavvuf, harf ilmi ve metafizik konularla ilgilenen bir alim olarak bilinir fakat onun ismiyle anılan bu eser, zaman içinde öyle çok kopyalanmış, öyle çok el değiştirmiş ve öyle çok farklı versiyonlara ayrılmıştır ki bugün elimizde bulunan Şemsü’l Maarif metinlerinin ne kadarının gerçekten ona ait olduğu, ne kadarının sonradan eklenmiş olduğu, hatta ne kadarının tamamen uydurma olduğu bile kesin olarak bilinmez ve işte bu belirsizlik kitabın etrafındaki sis perdesini daha da kalınlaştırır.
Bu metnin en dikkat çekici yönlerinden biri, harfleri sadece dilin araçları olarak değil, varlığın anahtarları olarak ele almasıdır yani burada A bir harf değildir sadece, bir titreşimdir, bir kapıdır, bir anlamın ötesinde bir etkiye sahip olduğu varsayılan bir yapı taşıdır ve bu yaklaşım, hem İslam düşüncesindeki ilm-i huruf geleneğiyle kesişir hem de daha eski uygarlıklardaki sembol ve sayı mistisizmiyle paralellik kurar, bu yüzden Şemsü’l Maarif’i sadece dini bir metin olarak okumak eksik kalır, onu aynı zamanda insan zihninin semboller aracılığıyla evreni anlama çabasının bir ürünü olarak da görmek gerekir. Ancak burada asıl kırılma noktası başlar, çünkü kitap yalnızca teorik bir sembolizm sunmaz, aynı zamanda belirli uygulamalar, tılsımlar, dualar ve ritüel benzeri yapıların da anlatıldığı bir alan açar ve işte bu noktada hem din alimleri hem de araştırmacılar ikiye ayrılır bir kesim bunun tamamen yanlış yorumlanmış, tehlikeli ve din dışı uygulamalara kapı aralayan bir metin olduğunu savunurken, diğer kesim bunun aslında derin bir metafor dili içerdiğini, sembollerin yanlış anlaşıldığını ve gerçek anlamın çok daha soyut olduğunu ileri sürer.
Komplo teorisyenlerinin ilgisini çeken taraf ise bambaşkadır, çünkü onlar için Şemsü’l Maarif bir kitap değil, kayıp bir bilginin kırıntısıdır insanlığın eski çağlarda sahip olduğu ama zamanla unuttuğu bir enerji dili, bir frekans sistemi ya da gerçeklik manipülasyonu aracı olarak görülür ve bu bakış açısına göre kitapta geçen semboller, sadece dini ya da mistik değil aynı zamanda kozmik bir bilginin şifrelenmiş hali olabilir, hatta bazılarına göre bu bilgiler bilinçli olarak parçalanmış, değiştirilmiş ve kontrol altına alınmıştır, çünkü bilgi ne kadar güçlü ise o kadar tehlikelidir ve kontrol edilmesi gerekir. Fakat tüm bu anlatıların ortasında gözden kaçırılmaması gereken daha sade ama daha derin bir gerçek vardır. İnsan bilinmeyeni anlamlandırmak için semboller üretir, sonra o sembollere güç atfeder, ardından o gücü gerçek sanmaya başlar ve zamanla kendi yarattığı anlamın içinde kaybolur Şemsü’l Maarif tam da bu döngünün en çarpıcı örneklerinden biridir, çünkü bir yandan insanın anlam arayışını temsil ederken diğer yandan bu arayışın ne kadar kolay bir şekilde kontrolsüz bir alana kayabileceğini de gösterir.
Bu yüzden mesele aslında kitap değil, insanın kendisidir çünkü aynı metni bir araştırmacı tarihsel bir belge olarak inceler, bir din alimi sakınılması gereken bir sınır olarak görür, bir komplo teorisyeni ise gizli bir anahtar olarak yorumlar ve üçü de aynı sayfaya bakmasına rağmen üç farklı gerçeklik görür, bu da bize şunu hatırlatır. Bilgi sabit değildir, onu yorumlayan zihin kadar şekil değiştirir. Sonuç olarak Şemsü’l Maarif’i tek bir cümleyle tanımlamak mümkün değildir o ne tamamen bir ilim kitabıdır ne tamamen bir efsane ne de tamamen bir tehlike, o daha çok insan zihninin bilinmeyene dokunma isteğinin somutlaşmış halidir ve belki de asıl soru şudur. Bu kitap gerçekten bir kapı mı, yoksa biz kapı olduğunu sandığımız bir duvara mı bakıyoruz. Çünkü bazen en büyük sır, saklanan bilgi değil. O bilgiye anlam yükleyen insanın kendisidir.
