Hiç dikkat ettiniz mi. Bazen birisi size Bunu yapamazsın. Oraya gitme. Bunu seçmemelisin. ya da Bunu senin için uygun görmüyorum dediğinde o şeyi daha önce hiç istememiş olsanız bile içinizde açıklaması zor bir istek oluşabilir. Bir anda o seçeneği savunmaya, onu denemeye ya da en azından neden yasaklandığını anlamaya çalışırsınız. İşte psikolojide bu durum, Psikolojik Tepki Etkisi (Psychological Reactance) olarak adlandırılan ve uzun yıllardır araştırılan bir davranış eğilimiyle açıklanmaktadır. Bu kavram ilk kez 1966 yılında psikolog Jack Brehm tarafından ortaya konuldu. Brehm'e göre insanlar, seçim yapma özgürlüklerinin tehdit edildiğini hissettiklerinde, bu özgürlüğü yeniden kazanma yönünde güçlü bir motivasyon geliştirebilirler. Başka bir deyişle, mesele çoğu zaman yalnızca istenilen nesne ya da davranış değildir; kişi, elinden alınmaya çalışıldığını düşündüğü özgürlüğünü geri kazanmak ister.
İnsan beyni, kendi kararlarını verebildiğine inandığında daha huzurlu hisseder. Ancak dışarıdan gelen aşırı baskılar, kesin emirler veya katı yasaklar, beynin Karar verme hakkım elimden alınıyor. şeklinde algılamasına neden olabilir. Tam da bu noktada psikolojik tepki etkisi devreye girer. Kişi bazen yalnızca özgürlüğünü korumak için, normal şartlarda tercih etmeyeceği bir davranışı bile sergileyebilir Bu durum günlük hayatın birçok alanında fark edilmeden yaşanır. Küçük bir çocuğa sürekli Bu oyuncağa dokunma. denildiğinde oyuncağın daha ilgi çekici hale gelmesi, bir yetişkinin Bu filmi izleme. tavsiyesinden sonra filmi merak etmesi ya da sınırlı erişime sahip ürünlerin daha değerli algılanması, bu etkinin farklı örnekleri arasında gösterilebilir. Elbette her durumda aynı sonuç ortaya çıkmaz insanların kişilik özellikleri, içinde bulundukları koşullar ve mesajın nasıl verildiği de önemlidir.
İşte tam bu noktada ters psikoloji kavramı devreye girer. Ters psikoloji, bazı durumlarda insanların bu doğal eğiliminden yararlanmayı amaçlayan bir iletişim stratejisidir. Ancak sanılanın aksine, ters psikoloji sihirli bir yöntem değildir ve herkeste aynı sonucu vermez Çünkü psikolojik tepki etkisinin oluşabilmesi için kişinin gerçekten seçim özgürlüğünün kısıtlandığını hissetmesi gerekir. Eğer kişi yönlendirildiğini fark ederse ya da karşısındaki kişiye güvenmiyorsa, beklenen etkinin tam tersi ortaya çıkabilir. Araştırmalar, insanların özellikle bağımsızlıklarına önem verdikleri konularda bu etkiyi daha güçlü yaşayabildiklerini göstermektedir. Özgürlüğüne düşkün bireyler, kendilerine sürekli ne yapmaları gerektiğinin söylenmesinden hoşlanmayabilir. Bu nedenle aşırı kontrolcü yaklaşımlar, ikna etmek yerine direnç oluşturabilir. Psikolojide buna bazen karşı gelme motivasyonu da denir. Kişi, yalnızca kendi kararını kendisinin verdiğini hissedebilmek için farklı davranmayı seçebilir.
Reklamcılık ve pazarlama dünyasında da bu psikolojik eğilim zaman zaman dikkate alınır. Sınırlı sayıda üretildi. Herkes için değil Sadece davetlilere özel gibi ifadeler, bazı insanlarda merak ve ilgi uyandırabilir. Ancak bu yöntemlerin etkisi yalnızca psikolojik tepkiyle açıklanamaz kıtlık algısı, merak ve sosyal etki gibi başka psikolojik süreçler de rol oynayabilir. Sosyal ilişkilerde ise durum daha hassastır. Bir kişiyi sürekli kontrol etmeye çalışmak, her kararına müdahale etmek veya baskıcı bir iletişim kurmak, çoğu zaman beklenen uyumu sağlamaz. Aksine, kişi kendi alanını korumak için daha fazla direnç gösterebilir. Bu nedenle sağlıklı iletişimde emir vermek yerine seçenek sunmak, karşı tarafın düşüncelerini dinlemek ve karar sürecine katılmasına izin vermek genellikle daha yapıcı sonuçlar doğurur.
Psikolojik tepki etkisi, yalnızca bireysel ilişkilerde değil, toplumsal olaylarda da görülebilir. Yasaklanan bazı içeriklerin daha fazla ilgi çekmesi, bir fikrin konuşulmasının engellenmeye çalışılmasıyla insanların o konuya daha çok yönelmesi veya "Bunu saklıyorlar algısının merakı artırması, bu mekanizmanın farklı yansımaları olabilir. Elbette her yasak aynı sonucu doğurmaz; etkinin gücü, bağlama ve insanların durumu nasıl algıladığına göre değişebilir. Bu psikolojik mekanizmayı bilmek, yalnızca başkalarının davranışlarını anlamaya değil, kendi kararlarımızı da sorgulamaya yardımcı olabilir. Bir şeyi gerçekten istediğimiz için mi seçiyoruz, yoksa yalnızca bize yasaklandığı veya ulaşılması zor gösterildiği için mi daha değerli buluyoruz. Bu soruyu kendimize sormak, daha bilinçli kararlar vermemizi sağlayabilir.
Belki de ters psikolojinin en ilginç yanı budur. İnsan zihni çoğu zaman yalnızca Ne söylendiğine değil, Bana seçim hakkı bırakıldı mı sorusuna da cevap verir. Çünkü özgürlük hissi, insan davranışını şekillendiren en güçlü psikolojik ihtiyaçlardan biridir. Bazen tek bir cümle bile bu hissi tehdit edebilir, bazen de aynı cümle, bir insanın daha önce aklına bile gelmeyen bir yolu seçmesine neden olabilir İşte bu yüzden ters psikolojinin gerçek gücü, kelimelerin kendisinden çok, beynimizin özgürlüğünü koruma isteğinde saklıdır.
