Ötanazi, tıp, hukuk ve etik alanlarının kesiştiği en tartışmalı konulardan biridir. En genel anlamıyla, ağır ve çoğu zaman iyileşme olanağı bulunmayan bir hastalık nedeniyle ciddi acı çeken kişinin yaşamının, belirli koşullar altında ve kişinin talebi doğrultusunda tıbbi müdahaleyle sona erdirilmesini ifade eder. Ancak ötanazi denildiğinde tek bir uygulamadan söz edilmez. Aktif ötanazi, yaşamı sona erdirmek amacıyla doğrudan bir tıbbi müdahalede bulunulmasını ifade ederken, tedavinin reddedilmesi veya sonlandırılması, tıbben yararsız müdahalelerin uygulanmaması ve hekim yardımlı intihar gibi kavramlar hukuken ve etik açıdan birbirinden farklıdır. Bu ayrımlar, Türk hukuku bakımından özellikle önemlidir.
Türkiye'de Ötanazi Yasal mı?
Türkiye'de aktif ötanazi yasal değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 13. maddesinde ötanazi açık biçimde yasaklanmış ve tıbbi gerekçeler ne olursa olsun hayat hakkına son verilemeyeceği belirtilmiştir. Bu nedenle hastanın açıkça istemesi, ağır acı çekmesi veya hastalığının tedavi edilemez olması, bir hekime hastanın yaşamını doğrudan sona erdirme yetkisi vermez.
Türk Ceza Kanunu'nda ise ötanazi adı altında düzenlenmiş bağımsız bir suç tipi bulunmamaktadır. Bununla birlikte başka bir kişinin yaşamını kasten sona erdiren eylemler, olayın özelliklerine göre TCK'daki öldürme suçlarına ilişkin hükümler kapsamında değerlendirilir. Dolayısıyla kişinin kendi ölümünü istemesi, yaşamını sona erdiren üçüncü kişinin eylemini kendiliğinden hukuka uygun hale getirmez.
Buradaki önemli noktalardan biri, ötanazi ile hastanın tıbbi tedaviyi reddetmesinin aynı şey olmamasıdır. Türk hukukunda hastanın bilgilendirilmesi ve tıbbi müdahaleye rızası temel ilkeler arasındadır. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 25. maddesi de kanunen zorunlu haller dışında hastaya uygulanması planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddetme ya da durdurulmasını isteme hakkını düzenler. Ancak böyle bir kararın sonuçlarının hastaya anlatılması ve bunun belgelendirilmesi gerekir.
Bu ayrım özellikle yaşamın son dönemindeki hastalarda önem kazanır. Bir hekimin hastanın yaşamını sona erdirmek amacıyla ölümcül bir müdahalede bulunması ile hastanın belirli bir tedaviyi kabul etmemesi hukuken aynı eylem değildir. Benzer şekilde palyatif bakımın amacı da hastanın ölümüne neden olmak değil, ağrı, nefes darlığı ve diğer ağır belirtileri kontrol ederek yaşam kalitesini mümkün olduğunca korumaktır.
Yaşam Hakkı mı, Kendi Geleceğini Belirleme Hakkı mı?
Ötanazi tartışmasının merkezindeki temel hukuki ve etik çatışma burada ortaya çıkar. Bir tarafta insan yaşamının korunması ve sağlık çalışanlarının yaşamı sona erdiren kişi konumuna getirilmemesi gerektiği düşüncesi bulunur. Diğer tarafta ise karar verme kapasitesine sahip bir kişinin kendi bedeni ve uygulanacak tıbbi tedaviler hakkında söz sahibi olması gerektiği savunulur.
Ötanazinin yasal olduğu veya belirli koşullarda izin verildiği bazı ülkelerde dahi uygulama sınırsız değildir. Hastanın karar verme kapasitesi, talebinin özgür ve sürekli olup olmadığı, tıbbi durumu ve alternatif tedavi seçenekleri gibi çeşitli koşullar değerlendirilir. Ülkelerin kullandığı hukuki modeller de birbirinden farklıdır. Ötanazi ile hekim yardımlı ölüm aynı hukuki kategori olarak kabul edilmez.
Türk hukukunun mevcut yaklaşımı ise aktif ötanaziye izin vermemektedir. Buna karşılık hastanın bilgilendirilmesi, tıbbi müdahaleye rıza göstermesi ve belirli koşullarda tedaviyi reddedebilmesi hasta haklarının önemli parçalarıdır. Bu nedenle, Türkiye'de hasta kendi tedavisi hakkında hiçbir karar veremez, demek de hasta isterse yaşamının tıbbi müdahaleyle sona erdirilmesini talep edebilir, demek de doğru değildir.
Ötanazi tartışmasını böylesine zorlaştıran şey belki de hukukun cevap vermek zorunda kaldığı sorunun yalnızca ölümle ilgili olmamasıdır. Devletin yaşamı koruma yükümlülüğü ile insanın kendi bedeni ve tıbbi geleceği hakkında karar verme özgürlüğü karşı karşıya geldiğinde sınır nerede çizilmelidir? Türk hukukunda bugün bu sınır, aktif ötanaziye izin vermeyen, ancak hastanın tıbbi müdahaleler konusunda rızasını ve belirli koşullarda tedaviyi reddetme hakkını tanıyan bir noktada bulunmaktadır.
