Antik dünyanın sisli koridorlarında bazı isimler vardır ki onların hayatları hakkında kesin bilgiler son derece az olmasına rağmen kendilerinden yüzyıllar sonra yazılmış metinlerde olağanüstü bir otoriteye dönüşür, bilim ile büyünün, felsefe ile kehanetin, deney ile sembolün birbirinden henüz kesin çizgilerle ayrılmadığı çağların görünmeyen öğretmeni olarak anılmaya devam ederler. Ostanes de bu isimlerin en gizemlilerinden biridir. Bir Pers rahibi, bir magus, bir saray bilgesi, bir simyacı, bir kehanet ustası ve hatta bazı anlatılarda Yunan düşünürlerine Doğu’nun saklı bilgilerini öğreten kişi olarak tanıtılan Ostanes’in gerçekten kim olduğu bugün bile kesin olarak bilinmemektedir. Fakat onun adı etrafında oluşan gelenek antik çağ insanının yabancı bilgeliğe, özellikle de Perslerin gizemli kabul edilen dini ve kozmolojik bilgisine nasıl baktığını anlamak açısından son derece önemlidir. Ostanes adı antik kaynaklarda farklı biçimlerde karşımıza çıkar. Hostanes, Osthanes ya da Ostanes olarak yazılan bu adın tarihsel bir Pers kişisine ait olup olmadığı tartışmalıdır. Bazı antik metinlerde Ostanes adını taşıyan gerçek kişilerden söz edilmesine rağmen efsanevi bilge Ostanes’in bunlardan hangisi olduğu veya herhangi biriyle gerçekten bağlantılı bulunup bulunmadığı bilinmemektedir. Modern araştırmacılar, onun tek bir tarihsel kişiden çok, zamanla büyüyen ve farklı yazarların eserlerini arkasına sakladığı bir bilgelik adı haline gelmiş olabileceğini düşünmektedir. Başka bir ifadeyle Ostanes, belki yaşamış bir kişinin hatırasından doğmuş, fakat zaman içinde birbirinden farklı simya büyü, astroloji ve doğa bilgisi metinlerinin ortak yazarı gibi gösterilen sembolik bir otoriteye dönüşmüştür.
Ostanes’in yaşadığı düşünülen dönem konusunda da antik anlatılar kendi içinde çelişir. Yaşlı Plinius’un aktardığı rivayetlerden birine göre Ostanes, Pers Kralı I. Serhas’ın MÖ 5. yüzyıldaki Yunanistan seferine katılan bir Pers büyücüsü veya rahibiydi. Bu anlatıya göre Ostanes, Pers ordusuyla birlikte Yunan topraklarına gelmiş ve Doğu’ya ait gizli uygulamaları, kehanet tekniklerini ve büyüye ilişkin bilgileri Yunan dünyasına taşımıştı. Fakat başka geleneklerde aynı isim, yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra yaşayan Büyük İskender’in döneminde ortaya çıkar. Aynı kişinin hem Serhas’ın hem de İskender’in çağdaşı olması tarihsel olarak mümkün olmadığı için, bu çelişki Ostanes adının zamanla birden fazla kişiye veya farklı metin geleneklerine bağlandığını açıkça göstermektedir. Burada karşımızda duran şey muhtemelen tek bir insanın biyografisi değil, Pers bilgeliğini temsil eden büyüyen bir efsanedir. Ostanes’in anlaşılması için öncelikle antik dünyada magus kelimesinin ne anlama geldiğine bakmak gerekir. Bugün bu sözcük çoğu insana doğrudan sihirbazı veya büyücüyü düşündürse de, eski İran dünyasında Magiler belirli dini ve törensel görevleri yerine getiren rahip topluluklarıyla ilişkilendiriliyordu. Med, Ahameniş, Part ve Sasani dönemlerinde bu kelime İranlı rahipleri ifade eden bir unvan olarak kullanılmıştı Ancak Yunanlar Pers diniyle karşılaştıklarında Magilerin astronomi, rüya yorumu, kurban törenleri, kutsal sözler yıldız gözlemleri ve doğa olayları hakkındaki bilgilerini kendi kültürel hayal güçleriyle yeniden yorumladılar. Böylece magus kelimesi Batı dünyasında zamanla gizli güçleri bilen, görünmeyen varlıklarla iletişim kurabilen ve doğanın sırlarını yönlendirebilen kişi anlamına doğru kaydı Ostanes de bu dönüşümün merkezindeki efsanevi figürlerden biri oldu.
Antik Yunan ve Roma dünyası, Mısır, Babil ve Pers ülkelerini çoğu zaman insanlığın en eski bilgilerinin saklandığı uzak merkezler olarak görüyordu. Yunan düşünürler kendi felsefelerini geliştirmiş olsalar bile, bilginin ilk kaynağını zaman zaman Doğu’nun yaşlı medeniyetlerine bağlamaktan hoşlanıyorlardı. Bu nedenle Zerdüşt astrolojinin ve ilahi bilgeliğin büyük kurucusu, Hystaspes geleceği bildiren esrarengiz peygamber, Ostanes ise büyü, simya ve doğanın gizli güçleri konusunda uzmanlaşmış Pers bilgesi olarak tasvir edildi. Ostanes’in şöhreti tam da bu uzak ve kadim bilgelik düşüncesinden beslendi. Onun Persli olması, yazılan metinlere okuyucunun gözünde fazladan bir gizem ve otorite kazandırıyordu. Ostanes hakkında en etkili bilgileri aktaran kişilerden biri MS 1. yüzyılda yaşamış Romalı yazar Yaşlı Plinius’tur. Plinius, kapsamlı eseri Naturalis Historia içinde büyünün kökenlerini tartışırken Zerdüşt’ü büyünün kurucusu olarak anmış, fakat büyü hakkındaki ilk kapsamlı yazılı öğretinin Ostanes tarafından yayıldığını ileri sürmüştür. Plinius’un anlatısında Ostanes, büyüyü Yunan dünyasına taşıyan ve Yunanlarda bu gizli uygulamalara karşı büyük bir merak uyandıran kişi haline gelir. Ancak Plinius bu uygulamalara hayranlıkla değil, büyük ölçüde kuşkuyla yaklaşır büyüyü din, tıp ve astrolojinin tehlikeli biçimde birleştiği aldatıcı bir sanat olarak görür. Buna rağmen Ostanes’ten ayrıntılı biçimde söz etmesi Ostanes adının Roma döneminde ne kadar güçlü bir otorite kabul edildiğini göstermektedir
Plinius’un aktardığı Ostanes geleneğinde, suya, havaya, yıldızlara, lambalara, kaplara, kürelere ve çeşitli araçlara bakılarak geleceğin okunabileceği söylenir. Ostanes’e atfedilen bu uygulamalar arasında su yüzeyindeki görüntülerden işaret çıkarma, gök cisimlerinin hareketlerini yorumlama, ateş ve ışığın davranışlarını gözlemleme, belirli taşların ve bitkilerin gizli özelliklerini kullanma, ruhlarla veya yeraltı dünyasındaki varlıklarla iletişim kurma gibi yöntemler bulunur. Bu uygulamaların günümüzde bilimsel bir geçerliliği bulunmamaktadır; fakat antik çağda doğa, din ve kehanet birbirinden bugünkü kadar kesin biçimde ayrılmadığı için, insanlar bir taşın rengini, bir bitkinin kokusunu, gökyüzündeki bir yıldızı veya suyun titreşimini aynı kozmik düzenin farklı işaretleri olarak görebiliyorlardı Ostanes’in şöhreti de bu bütüncül fakat mistik dünya görüşünün içinden doğdu. Ostanes’in yalnızca büyü ve kehanetle değil, simyanın erken dönemleriyle de ilişkilendirilmesi onu daha da ilgi çekici hale getirir Antik simya, modern anlamda yalnızca kurşunu altına çevirmeye çalışan ilkel bir uğraş değildi. Metal işleme, boyama, cam üretimi, yapay değerli taş hazırlama, alaşımlar oluşturma, ilaç yapımı, mineral özelliklerini araştırma ve maddenin dönüşümünü felsefi açıdan açıklama çabalarının iç içe geçtiği karmaşık bir bilgi alanıydı. Simyacılar için metalin değişmesi yalnızca fiziksel bir işlem değil, doğanın olgunlaşmasının hızlandırılması veya maddenin gizli özüne ulaşılması anlamına gelebiliyordu. Ostanes’in adı bu geleneğe eklendiğinde, Pers rahiplerinin kozmolojik bilgisiyle Greko Mısır laboratuvar uygulamaları tek bir efsanevi öğretmenin kişiliğinde birleşmiş oldu
Ostanes’in simya tarihindeki en önemli bağlantılarından biri, antik atomcu filozof Demokritos’a dayandırılan metinlerle kuruldu. Tarihsel Demokritos, maddenin bölünemeyen parçacıklardan oluştuğunu savunan büyük bir Yunan filozofuydu fakat yüzyıllar sonra onun adına simya boya yapımı, metal dönüşümü ve gizli doğa bilgisi içeren çok sayıda eser yazıldı. Bu metinlerin gerçek Demokritos’a ait olmadığı düşünüldüğü için yazarları genellikle Sahte Demokritos veya Pseudo-Democritus adıyla anılır. İşte bu gelenekte Ostanes, Demokritos’a gizli bilgileri öğreten Pers ustası olarak tasvir edilmiştir. Böylece Yunan felsefesinin ünlü bir ismiyle Perslerin gizemli rahiplik geleneği arasında hayalî bir öğretmen öğrenci bağı kurulmuştur. Bu anlatıya göre Demokritos, Ostanes’in öğrencisi olmuş, ondan maddelerin gizli özelliklerini ve doğanın dönüşüm yasalarını öğrenmişti. Bazı simya hikayelerinde Ostanes öldükten sonra öğrencileri onun bilgilerini aramış, gizli bir sütunun veya tapınak bölümünün içinde saklanmış metinleri ortaya çıkarmışlardı. Bu tür anlatılar tarihsel kayıtlar olarak kabul edilemez fakat simya kültüründeki bilginin gizlenmesi düşüncesini olağanüstü biçimde yansıtır. Antik simyacılara göre gerçek bilgi herkesin eline geçmemeli, yalnızca zihinsel ve ahlaki açıdan hazır olan öğrenciye semboller, şifreler ve bilmeceler aracılığıyla aktarılmalıydı. Ostanes’in bir mezardan, sütundan veya gizli odadan çıkan öğretisi, bilginin ölmediği, yalnızca doğru öğrencinin onu bulmasını beklediği fikrini simgeliyordu
Ostanes’e bağlanan metinlerde bitkiler, taşlar, hayvanlar ve gök cisimleri arasında görünmeyen ilişkiler bulunduğu düşüncesi de öne çıkar. Antik insan için doğa, cansız nesnelerin rastgele biçimde yan yana durduğu sessiz bir alan değildi. Her taşın bir gezegenle, her bitkinin bir tanrıyla, her rengin bir ruhsal kuvvetle bağlantılı olabileceğine inanılıyordu. Bir taşın hastalığı uzaklaştırdığına, bir otun kötü ruhları engellediğine, belirli bir metalin belirli bir yıldızın gücünü taşıdığına ilişkin düşünceler, Ostanes adıyla ilişkilendirilen geniş literatürde kendine yer buldu. Modern bilim bu sözde gizli bağlantıların çoğunu desteklemese de, söz konusu metinler botanik mineraloji, tıp, din ve astrolojinin antik düşüncede nasıl tek bir anlam ağı içinde ele alındığını göstermesi bakımından değerlidir Ostanes’e atfedilen öğretilerin en karanlık kısmı ise nekromansi, yani ölülerin ruhlarından bilgi alma girişimleriyle ilgilidir. Plinius ve sonraki bazı yazarlar Ostanes’i yalnızca yıldızları, bitkileri veya taşları yorumlayan biri olarak değil, yeraltı dünyasının ruhlarıyla konuşmayı öğrettiği düşünülen bir büyü ustası olarak sunar. Antik çağ insanı için ölüm, her zaman tamamen kapalı bir kapı olarak görülmüyordu. Rüyalar, mezar törenleri, kahinlik merkezleri ve ölülerin anısını yaşatan kültler, yaşayanlarla ölüler arasında sembolik bir iletişim kurulabileceği düşüncesini besliyordu. Ostanes’in bu alandaki şöhreti, onu sıradan bir rahipten çok, varoluşun iki yakası arasında geçiş yaptığına inanılan tekinsiz bir bilgeye dönüştürdü.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Ostanes’e atfedilen her metni veya uygulamayı gerçekten onun yazdığını düşünmenin yanlış olacağıdır Antik ve Orta Çağ dünyasında tanınmış bir bilgenin adıyla eser yazmak sık rastlanan bir yöntemdi. Bir yazar kendi ismini kullanmak yerine Zerdüşt, Hermes, Demokritos, Süleyman veya Ostanes gibi eski ve saygın bir ismi eserin başına koyarak metnin daha kadim, daha güvenilir ve daha güçlü görünmesini sağlayabiliyordu. Bu tür eserlere sözde adlı veya pseudepigrafik metinler denir Ostanes adı altında dolaşan eserlerin büyük bölümü muhtemelen farklı çağlarda, farklı coğrafyalarda ve farklı kişiler tarafından yazılmıştır. Bu nedenle Ostanes’in yaptıkları denildiğinde, tek bir insanın faaliyetlerinden çok, onun adına bağlanmış geniş bir bilgi geleneğinden söz etmek gerekir. Ostanes’in adı yalnızca Yunanca ve Latince metinlerde kalmadı. Geç Antik Çağ’dan sonra simya bilgileri Süryaniceye, Arapçaya ve Farsçaya çevrilirken onun adı da yeni kültürlere taşındı. İslam dünyasında simya; Yunan, Pers Mezopotamya ve Hint bilgi geleneklerinin karşılaştığı son derece üretken bir çalışma alanı haline geldi. Metallerin işlenmesi, ilaçların hazırlanması, damıtma yöntemleri, maddelerin sınıflandırılması ve laboratuvar araçlarının geliştirilmesi bu dönemde ilerlerken, antik bilgelerin isimleri de yeni eserlerin otorite zincirlerine eklendi. Ostanes’e atfedilen Şerefli Taş Üzerine On İki Bölüm Kitabı gibi metinler onun Orta Çağ simya dünyasında yaşamaya devam ettiğini gösterir
Onun etkisinin bu kadar uzun sürmesinin temel nedeni, belirli bir keşif yapmış olması değil, farklı kültürlerin ihtiyaç duyduğu ilk öğretmen rolünü üstlenmesiydi. İnsanlar karmaşık ve anlaşılması güç bilgilerin bir başlangıç noktası olduğuna inanmak ister. Simyanın yıldız bilgisinin, taşların gizli özelliklerinin ve büyülü sözlerin rastgele ortaya çıkmadığını, bunların bir zamanlar büyük bir usta tarafından bütünlüklü şekilde öğretildiğini düşünmek zihne düzen verir. Ostanes tam da bu ihtiyacın karşılığıydı. O, kayıp kitabın yazarı gizli odanın öğretmeni, kralların yanında dolaşan rahip ve öğrencilerine doğanın görünmeyen yüzünü gösteren bilge olarak hayal edildi Psikolojik açıdan bakıldığında Ostanes efsanesi, insanın yasak bilgiye duyduğu bitmeyen merakı da ortaya koyar. İnsan zihni, açıkça anlatılan bilgiden çok saklandığı söylenen bilgiye ilgi duyar. Bir metnin gizli olması, onun mutlaka doğru veya değerli olduğu anlamına gelmez fakat gizlilik, zihinde önem hissini büyütür. Ostanes’in öğretilerinin tapınaklarda saklandığı, yalnızca seçilmiş öğrencilere aktarıldığı veya sembollerle şifrelendiği düşüncesi, insanların bilinmeyene karşı duyduğu merakı yüzyıllar boyunca canlı tutmuştur Belki de Ostanes’in gerçek gücü, maddeleri dönüştürmesinde değil, kendisinden sonra yaşayan insanların hayal gücünü dönüştürmesinde yatıyordu.
Sosyolojik açıdan ise Ostanes, antik dünyadaki kültürel bilgi alışverişinin sembolüdür. Yunan dünyası Persleri yalnızca askeri rakip olarak görmedi aynı zamanda onların eski dini geleneklerinden, yıldız bilgisinden ve saray kültüründen etkilendi. Pers dünyası da Babil Mısır, Anadolu ve Yunan kültürleriyle sürekli temas içindeydi. Bu nedenle Ostanes efsanesini tek bir halka ait saf bir gelenek olarak değerlendirmek yerine, farklı medeniyetlerin birbirlerinin bilgilerini alıp yeniden biçimlendirdiği geniş bir kültürel kavşak olarak okumak daha doğrudur. Onun kişiliğinde Pers rahipliği, Babil astrolojisi, Yunan doğa felsefesi, Mısır simyası ve Roma’nın büyü korkusu birbirine çarpar. Ostanes’in hikayesi aynı zamanda tarihin nasıl üretildiğine dair güçlü bir ders verir. Bazen tarihsel bir insan zamanla efsaneye dönüşür, bazen de farklı insanların özellikleri tek bir kişinin adı altında birleşir. Bir çağın korkuları, hayranlıkları ve yabancı kültürlere ilişkin önyargıları o kişinin çevresinde katman katman birikir Sonunda gerçek insan görünmez hale gelir onun yerini çağların ortaklaşa yarattığı büyük bir karakter alır. Ostanes’in başına gelen muhtemelen tam olarak budur. Belki bir zamanlar Pers sarayında görev yapan bilgili bir rahip vardı, belki Ostanes adı birkaç farklı tarihsel kişiyi temsil ediyordu belki de efsane büyük ölçüde Yunan ve Roma yazarlarının hayal gücünde şekillendi. Elimizdeki kaynaklar kesin bir sonuca ulaşmamıza izin vermemektedir.
Fakat tarihsel belirsizlik, Ostanes’i önemsiz kılmaz. Tam tersine, onun adı etrafında oluşan metinler antik çağ insanının evreni nasıl anlamlandırdığını, bilginin neden kutsal veya tehlikeli görüldüğünü, Doğu ile Batı arasındaki kültürel temasların nasıl efsanelere dönüştüğünü ve bilge isimlerin yüzyıllarca nasıl kullanılabildiğini göstermektedir. Ostanes’in gerçekten bir simya laboratuvarında çalışıp çalışmadığını bilmiyoruz fakat onun adı simyanın ilk büyük otoritelerinden biri haline gelmiştir. Gerçekten ruhlarla konuştuğuna inandığını bilmiyoruz fakat antik yazarlar onu nekromansinin ustası olarak tanıtmıştır. Demokritos’a ders verip vermediğini bilmiyoruz fakat sonraki simyacılar kendi bilgi zincirlerini onun öğretmenliğine kadar götürmek istemiştir. Bu nedenle Ostanes’i yalnızca Pers büyücüsü diyerek geçmek, onun tarih içindeki gerçek etkisini küçültmek olur. Ostanes, tek bir kişi olmaktan çok daha büyük bir şeye dönüşmüştür. O, antik dünyanın kayıp bilgilere duyduğu inancın, yabancı medeniyetlere yüklenen gizemin, bilimin büyüden henüz ayrılmadığı çağların ve insanın maddeyi dönüştürürken aslında kendisini dönüştürmeye çalışmasının sembolüdür.
Belki Ostanes’in elinde gerçekten altın üreten bir formül yoktu. Belki ölülerin sesini duymadı, yıldızların gizli dilini çözmedi ve maddelerin içinde saklanan görünmez ruhları ortaya çıkarmadı. Ancak onun adı, Pers saraylarından Greko Roma dünyasına, oradan Süryanice ve Arapça simya kitaplarına kadar yüzyıllar boyunca dolaştı. Bir insanın gerçek yaşamı unutulmuş olsa bile adının binlerce yıl boyunca bilginin, sırrın ve dönüşümün sembolü haline gelmesi başlı başına olağanüstü bir mirastır. Ostanes’in en büyük sırrı belki de simya formüllerinde değil, şu sorunun içinde saklıdır. Tarih boyunca insanlar neden bazı bilgilerin açıkça bulunmadığına, yalnızca seçilmiş kişilere aktarıldığına ve dünyanın görünür yüzünün ardında başka bir düzen bulunduğuna inanmak istemiştir.
Çünkü insan, bilmediği şeyin karşısında yalnızca korkmaz aynı zamanda ona bir isim verir. Antik dünya, görünmeyen bilgilerin ustasına Ostanes adını vermiştir.
