Osmanlı'nın en büyük seyyahı olarak kabul edilen Evliya Çelebi, yalnızca şehirleri, sarayları ve kaleleri anlatmadı aynı zamanda gittiği bölgelerde halkın kuşaktan kuşağa aktardığı sıra dışı hikayeleri de büyük bir titizlikle kaydetti. Onun on ciltlik Seyahatname adlı eseri yalnızca bir gezi kitabı değil, aynı zamanda 17. yüzyıl insanının dünyayı nasıl gördüğünü yansıtan benzersiz bir kültür hazinesidir. Bu eserde yer alan en dikkat çekici anlatılardan biri ise, Anadolu ve çevresinde gösterilen olağanüstü büyüklükteki mezarlar ve bunların dev insanlara ait olduğuna dair halk inanışlarıdır. Evliya Çelebi, yolculukları sırasında birçok şehirde ve köyde normal mezarlardan çok daha uzun olan kabirlerle karşılaştığını yazar Bu mezarların bazıları birkaç metreyi aşan uzunluklarıyla dikkat çekerken, bölge halkı bunların sıradan insanlara ait olmadığını, geçmiş çağlarda yaşamış olağanüstü güçlü kişilerin veya efsanevi kahramanların mezarları olduğunu anlatmıştır. Çelebi, bu rivayetleri aktarırken onları kesin tarihi gerçekler olarak sunmaktan ziyade, halk arasında yaygın olan inançların bir parçası olarak kaydeder.
Seyahatname'de dikkat çeken noktalardan biri, Evliya Çelebi'nin yalnızca mezarın büyüklüğünü anlatmakla yetinmemesidir. O mezarların çevresindeki atmosferi, halkın bu yerlere duyduğu saygıyı ve anlatılan hikayeleri de ayrıntılarıyla aktarır. Bazı bölgelerde insanlar bu mezarların yanından geçerken dua eder, bazılarında ise buranın çok eski zamanlarda yaşamış büyük savaşçılara ait olduğuna inanırlardı. Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde gördüğü uzun mezarlar hakkında yazarken, yöre halkının bunları Hazreti Adem'in soyundan gelen ilk insanlar, eski kavimlerin savaşçıları, efsanevi hükümdarlar ya da olağanüstü kuvvet sahibi kişiler ile ilişkilendirdiğini belirtir. Bu anlatılar, dönemin sözlü kültürünün önemli bir parçasıdır ve Evliya Çelebi bunları olduğu gibi kayıt altına almıştır.
Bazı mezarlar o kadar uzundu ki, halk bunların normal insanlara ait olmasının mümkün olmadığını düşünüyordu. Evliya Çelebi de bu inanışı aktarırken, mezarların gerçekten dikkat çekici ölçülerde olduğunu belirtir. Ancak eserinde bu kişilerin gerçekten dev olduklarını kesin bir dille söylemez daha çok insanların bu mezarlar hakkındaki anlatılarını paylaşır. İlginç olan noktalardan biri de, benzer uzun mezarların yalnızca Anadolu'da değil, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu'nun çeşitli bölgelerinde de bulunmasıdır. Bu durum, farklı toplumlarda olağanüstü büyüklükte mezarların ortak bir kültürel hafıza oluşturduğunu düşündürmektedir. Evliya Çelebi'nin gözlemleri bu ortak inanışın 17. yüzyılda da canlı olduğunu göstermesi açısından önemlidir.
Günümüzde tarihçiler ve arkeologlar, bu tür uzun mezarların çoğunun gerçekten dev insanlara ait olduğuna dair bir kanıt bulunmadığını belirtmektedir. Bazı araştırmalara göre bu mezarlar sembolik olarak uzun yapılmış olabilir. Özellikle halk arasında büyük saygı gören dinî şahsiyetler, alp tipindeki kahramanlar veya efsaneleşmiş kişiler için mezarın olağanüstü uzun inşa edilmesi, onların manevi büyüklüğünü temsil eden bir gelenek olarak yorumlanmaktadır. Bununla birlikte, Evliya Çelebi'nin aktardığı anlatılar yalnızca mimari ayrıntılarla sınırlı değildir. O, bazı mezarların çevresinde anlatılan olağanüstü hikâyeleri de kaydeder. Kimi insanlar geceleri bu alanlarda garip sesler duyduklarını, kimileri ise mezarın bulunduğu yerin kutsal kabul edildiğini söylerdi. Seyyah, bu rivayetleri aktarırken çoğu zaman kendi yorumunu geri planda tutar ve okurun değerlendirmesine bırakır.
Seyahatname'nin en güçlü yönlerinden biri de tam burada ortaya çıkar. Evliya Çelebi, yalnızca taşları, yolları ve şehirleri anlatmaz insanların inançlarını, korkularını, efsanelerini ve geçmişe dair hafızalarını da kayıt altına alır. Bu nedenle onun eserinde geçen uzun mezarlar, tarihi bir keşiften çok, Osmanlı dönemindeki halk kültürünün canlı bir yansıması olarak değerlendirilir. Bugün Anadolu'nun farklı şehirlerinde hala dev mezarı, alp mezarı, eren mezarı veya uzun mezar olarak bilinen çok sayıda yapı bulunmaktadır. Bunların bazıları tarihi türbeler, bazıları ise halk arasında kutsal kabul edilen ziyaret yerleridir. Her biri kendi bölgesinde farklı hikayelerle anlatılmaya devam etmektedir.
Evliya Çelebi'nin bu mezarları kayıt altına almış olması, modern araştırmacılar için de büyük önem taşır. Çünkü onun notları sayesinde 17. yüzyılda hangi bölgelerde bu tür inanışların yaşadığı, insanların bu yapıları nasıl yorumladığı ve sözlü kültürün nasıl aktarıldığı hakkında değerli bilgiler elde edilmektedir. Belki de bu hikayelerin asıl değeri, gerçekten dev insanların yaşayıp yaşamadığı sorusundan çok daha farklı bir noktadadır. Bu anlatılar, geçmiş toplumların dünyayı nasıl anlamlandırdığını, olağanüstü görünen yapıları hangi sembollerle açıkladığını ve tarih ile efsaneyi nasıl iç içe geçirdiğini gösterir. Evliya Çelebi'nin kaleminde bu mezarlar yalnızca taş yığınları değildir onlar, insanların hafızasında yaşayan eski çağların sessiz tanıklarıdır.
Bu nedenle Seyahatname'de geçen dev mezarları, bugün de tarihçiler, folklor araştırmacıları ve kültür tarihçileri için ilgi çekici bir araştırma konusudur. Eser, bu mezarların gerçekten dev insanlara ait olduğunu doğrulamaz fakat 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında bu yöndeki inanışların ne kadar yaygın olduğunu açık biçimde ortaya koyar. Belki de Evliya Çelebi'nin en büyük başarısı budur. Gördüğü yerleri anlatırken, insanların hayal gücünü ve kültürel hafızasını da gelecek yüzyıllara taşıyabilmiş olması.
