Osmanlı toplumunda esnaflık, yalnızca bir geçim yolu değil, devlet düzeninin, şehir hayatının ve toplumsal ahlakın omurgasını oluşturan köklü bir sistemdi; bir dükkanın kapısı açıldığında sadece mal satılmaz, güven, emek ve ölçü de tezgaha konurdu. Osmanlı Devleti, şehirlerin kalbinde atan bu esnaf yapısını rastgele oluşmuş bir piyasa olarak değil, kuralları, denetimleri ve manevi ilkeleri olan canlı bir organizma gibi ele almıştı. Osmanlı esnaf sistemi, büyük ölçüde lonca teşkilatı etrafında şekillenmişti ve bu teşkilat, bir mesleği icra edenlerin hem ekonomik hem de ahlaki çerçevesini belirlerdi; kimlerin o mesleği yapabileceği, nasıl yetişeceği, hangi kalitede üretim yapacağı ve hatta hangi davranışları sergilemesi gerektiği bu yapı içinde net biçimde tanımlanmıştı. Bir esnaf olmak, sadece ustasından işi öğrenmek değil, sabrı, dürüstlüğü, ölçüyü ve meslek onurunu da öğrenmek demekti; bu yüzden çıraklık, kalfalık ve ustalık aşamaları yalnızca teknik beceri değil, karakter inşası olarak görülürdü.
Esnaf kanunları, bugünün modern ticaret mevzuatından çok daha insani bir mantık üzerine kuruluydu; fiyatlar keyfi şekilde belirlenmez, “narh” sistemiyle devlet ve lonca tarafından makul seviyelerde tutulur, böylece ne esnafın emeği değersizleşir ne de halk ezilirdi. Aşırı kar ayıp sayılır, eksik tartı ya da kusurlu mal yalnızca maddi bir suç değil, ahlaki bir leke olarak görülürdü; çünkü Osmanlı zihniyetinde ticaret, insanla insan arasındaki güven ilişkisine dayanırdı ve bu güven sarsıldığında yalnızca birey değil, düzen zarar görürdü. Çalışma sistemi belirli bir disiplin içindeydi; dükkanların açılış ve kapanış saatleri, bayram ve kandil günlerindeki uygulamalar, hatta bazı mesleklerde çalışılacak günler bile önceden belirlenirdi. Esnaf, sabah dükkanını açarken sadece kepenk kaldırmaz, aynı zamanda mesleğine ve topluma karşı sorumluluğunu da omuzlardı; bu yüzden işine hile karıştıran, kalitesiz üretim yapan ya da müşteriyi aldatan kişiler lonca içinde uyarılır, gerekirse meslekten men edilirdi. Bu yaptırımlar, modern cezalandırma anlayışından ziyade, “ayıp” ve “itibar kaybı” üzerinden işlerdi ki bu, Osmanlı toplumunda en ağır yaptırımlardan biri sayılırdı.
Esnaflık aynı zamanda sosyal bir dayanışma ağıydı; bir esnaf hastalandığında dükkanı kapanmaz, lonca üyeleri sırayla işini yürütür, kazancını ailesine ulaştırırdı. Yangın, afet ya da ekonomik zorluk zamanlarında esnaf birbirini yalnız bırakmaz, bu dayanışma şehir kültürünün sessiz ama güçlü bir sigortası gibi çalışırdı. Bu yapı sayesinde esnaf, devlete yaslanmadan ama devletin koruyucu çerçevesi içinde ayakta durur, şehirler yalnızca ticaret merkezleri değil, ahlaki birliktelik alanları haline gelirdi. Osmanlı’da esnaflık sistemi, bugünden bakıldığında romantik bir geçmiş tablosu gibi algılansa da, aslında son derece rasyonel ve sürdürülebilir bir düzen üzerine kuruluydu; üretimle tüketim arasındaki dengeyi, bireysel kazançla toplumsal faydayı aynı potada eritmeyi başarmış nadir modellerden biriydi. Bu yüzden Osmanlı esnafı, yalnızca dükkan işleten bir zanaatkar değil, şehrin vicdanını temsil eden bir figür olarak görülürdü ve belki de bu yüzden, aradan yüzyıllar geçmesine rağmen bu sistem hala “adil ticaret” denildiğinde hatırlanan güçlü bir referans olmayı sürdürür.
