Sanat tarihinde bazı isimler vardır, hayat hikayeleri eserlerinden daha belirsizdir. Mehmet Siyah Kalem de bunlardan biridir. Hatta bugün birçok sanat tarihçisi, Mehmet Siyah Kalem adının gerçekten tek bir sanatçıya mı ait olduğu, yoksa aynı üslupta çalışan bir sanatçı grubunu mu temsil ettiği konusunda kesin bir yargıya varamamaktadır. Buna rağmen geride bıraktığı resimler, yalnızca Orta Asya sanatının değil, dünya sanat tarihinin de en sıra dışı görsel anlatıları arasında kabul edilir. Günümüze ulaşan eserlerinin büyük bölümü bugün İstanbul'daki Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan Fatih Albümleri içinde korunmaktadır.
Araştırmacılar onun 14. yüzyıl sonu ile 15. yüzyıl başlarında yaşadığını düşünmektedir. Doğum yeri kesin olarak bilinmese de eserlerinin taşıdığı kültürel izler nedeniyle Orta Asya, Doğu Anadolu, Türkistan veya İran coğrafyası üzerinde durulur. Adındaki Siyah Kalem ifadesi ise büyük ihtimalle gerçek bir soyadı değil, kara kalem ustası anlamında kullanılan bir lakaptır. Sanat tarihindeki birçok anonim ustada olduğu gibi bu ad, eserleri tanımlamak için sonradan benimsenmiş olabilir.
İlk bakışta eserleri minyatürü andırsa da klasik Osmanlı ya da İran saray minyatürlerinden oldukça farklıdır. Altın yaldızlı hükümdarlar, zarif bahçeler ve kusursuz saray yaşamı yerine, göçebeler, tüccarlar, savaşçılar, dervişler, hayvanlar ve ürkütücü cin benzeri varlıklar resmedilir. Boş arka planlar, sert çizgiler ve hareket hissi veren kompozisyonlar, izleyicinin dikkatini doğrudan figürlere yöneltir.
Mehmet Siyah Kalem denildiğinde akla ilk gelen görüntüler, sıra dışı cin ve demon tasvirleridir. Ancak bunları yalnızca korku unsuru olarak değerlendirmek eksik olur. Bu figürlerin bir kısmı ağaç keser, müzik çalar, içki içer, kavga eder veya dans eder. Yani doğaüstü varlıklar, insani davranışlar sergiler. Sanat tarihçileri bu sahnelerin Orta Asya şamanizmi, Budist ikonografisi, İran destanları ve İslam sonrası halk inançlarının birleştiği kültürel bir alanı yansıttığını düşünmektedir. Bazı akademik yorumlar ise bu figürlerin dönemin toplumsal eleştirisini simgesel biçimde anlattığını, hatta kimi sahnelerde belirli dini gruplara veya yozlaşmış toplumsal yapılara göndermeler olabileceğini ileri sürmektedir. Ancak bunlar kesinleşmiş yorumlar değil, akademik değerlendirmelerdir.
Mehmet Siyah Kalem'in dünyasında gerçek ile hayal sürekli iç içedir. Türklerin eski inanç sistemlerinde görülen ruhlar, İran mitolojisindeki divler, Budist semboller ve Çin sanatındaki fantastik yaratık anlayışı aynı kompozisyonda buluşabilir. Bu yönüyle eserleri yalnızca bir sanat ürünü değil, İpek Yolu boyunca karşılaşan kültürlerin ortak hafızasını da yansıtır. İpek Yolu yalnızca ipek ve baharat taşımamış, dinleri, efsaneleri, korkuları ve sanat anlayışlarını da taşımıştır. Siyah Kalem'in resimleri bu kültürel alışverişin görsel belgeleri gibidir.
Modern psikoloji açısından bakıldığında Siyah Kalem'in cinleri ilginç bir anlam kazanır. Carl Gustav Jung, insan zihninde bastırılan korkuların ve ilkel dürtülerin gölge arketipi olarak dışa vurulabileceğini söyler. Bu bakış açısıyla Siyah Kalem'in cinleri, yalnızca mitolojik varlıklar değil, insanın açgözlülüğünü, öfkesini, korkusunu ve iç çatışmalarını temsil eden semboller olarak da okunabilir. Bu nedenle birçok izleyici, yüzlerce yıl önce yapılmış bu resimlere baktığında bile garip bir tanıdıklık hisseder. Çünkü figürler fantastik görünse de duyguları son derece insancıldır.
Eserler yalnızca hayal ürünü yaratıkları göstermez. Göçebe çadırları, yük hayvanları, ticaret kervanları, kıyafetler, silahlar ve gündelik yaşam ayrıntıları sayesinde Orta Asya toplumlarının sosyal yapısına dair önemli ipuçları da sunar. Bu nedenle sanat tarihçileri, Siyah Kalem'in çalışmalarını estetik olduğu kadar etnografik bir kaynak olarak da değerlendirir. Resimlerdeki güçlü fırça hareketleri, figürlerin hareket duygusu ve bazı kompozisyon anlayışları Çin resim geleneğini hatırlatır. Bunun nedeni doğrudan bir taklitten çok, İpek Yolu boyunca gelişen kültürel etkileşimdir. Aynı eserlerde Türk, İran, Moğol ve Çin sanatının izlerini birlikte görmek mümkündür. Bu çok katmanlı yapı, Siyah Kalem'i döneminin diğer ressamlarından ayıran en önemli özelliklerden biridir.
Siyah Kalem'in resimleri tek bir dinin anlatısını yansıtmaz. Şamanist gelenekler, Budist semboller ve İslam dünyasının kültürel etkileri aynı görsel evrende buluşur. Bu nedenle eserler, dinler tarihini inceleyen araştırmacılar için de dikkat çekici örnekler arasında yer alır. Resimlerde görülen doğaüstü figürlerin tamamını İslam'daki cin anlayışıyla özdeşleştirmek doğru değildir. Bunların önemli bir bölümü İslam öncesi Orta Asya inançlarından beslenmektedir.
Mehmet Siyah Kalem hakkında kesin olarak bildiklerimiz, bilmediklerimizden daha azdır. Gerçek adı, nerede yaşadığı, eserlerinin hangi amaçla üretildiği ve tek kişi mi yoksa bir atölye mi olduğu bugün bile tartışılmaktadır. Fakat belki de onu unutulmaz yapan tam olarak budur. Çünkü bazen cevabı olmayan sorular, cevabı olanlardan daha uzun yaşar. Bugün eserlerine bakıldığında yalnızca başarılı çizimler görülmez, göçlerin, inançların, korkuların, efsanelerin ve insan zihninin derinliklerinden yükselen ortak sembollerin izleri de okunur. Mehmet Siyah Kalem, yalnızca bir ressam değil, Orta Asya'nın çok kültürlü ruhunu mürekkep ve fırçayla görünür hale getiren en gizemli anlatıcılardan biri olarak sanat tarihinde yaşamaya devam etmektedir.
