Lozan Barış Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan kentinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve diğer İtilaf Devletleri arasında imzalanarak Kurtuluş Savaşı'nı uluslararası hukuk açısından resmen sona erdiren barış antlaşmasıdır. Osmanlı Devleti'ne I. Dünya Savaşı'nın ardından dayatılan Sevr Antlaşması'nın uygulanamaması ve Türk Kurtuluş Savaşı'nın askeri başarıyla sonuçlanması, yeni bir barış konferansını zorunlu hale getirmiştir. Lozan görüşmeleri 20 Kasım 1922'de başlamış, çeşitli anlaşmazlıklar nedeniyle kesintiye uğramış, yeniden yapılan müzakerelerin ardından 24 Temmuz 1923'te anlaşma imzalanmıştır.
Antlaşmanın temel amacı, yeni kurulan Türkiye Devleti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağlamak ve Osmanlı Devleti'nin hukuki statüsünü kesin olarak sona erdirmekti. Görüşmelerde sınırlar, Boğazlar rejimi, kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, azınlık hakları, savaş tazminatları, nüfus mübadelesi ve yabancı devletlerin Türkiye'deki ayrıcalıkları gibi birçok konu ayrıntılı biçimde ele alındı. Antlaşmayla kapitülasyonlar kaldırıldı, Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası düzeyde kabul edildi ve yeni devletin hukuki temelleri büyük ölçüde belirlenmiş oldu. Musul meselesi ise çözülemeyerek daha sonraki görüşmelere bırakıldı.
Lozan Barış Antlaşması, imzalandığı günden bu yana Türkiye tarihinin en çok tartışılan belgelerinden biri olmayı sürdürmektedir. Bir kesim antlaşmayı Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası meşruiyetini sağlayan diplomatik bir başarı olarak değerlendirirken, bazı çevreler ise özellikle Musul'un kaybedilmesi, Boğazlar rejimi veya Ege adaları gibi konular üzerinden eleştiriler yöneltmektedir. Bu tartışmalar, tarih yazımı ve siyasi bakış açılarına göre farklı yorumlarla günümüze kadar devam etmiştir.
Lozan hakkında en çok gündeme gelen konulardan biri de gizli maddeler bulunduğu iddiasıdır. Özellikle antlaşmanın 100 yıl sonra sona ereceği, Türkiye'nin yer altı kaynaklarını kullanmasının engellendiği veya belirli hükümlerin gizli tutulduğu yönündeki söylemler uzun yıllardır kamuoyunda dolaşmaktadır. Ancak bugüne kadar yayımlanmış antlaşma metinlerinde, diplomatik arşivlerde veya resmi belgelerde bu iddiaları doğrulayan herhangi bir kanıt ortaya konulamamıştır. Tarihçilerin büyük çoğunluğu ve resmi kurumlar, Lozan'ın gizli maddeleri bulunduğu veya belirli bir süreyle sınırlandırıldığı yönündeki iddiaların tarihsel belgeyle desteklenmediğini belirtmektedir.
Uluslararası hukuk açısından da bu iddialar desteklenmemektedir. Çok taraflı uluslararası antlaşmaların yürürlüğe girebilmesi için imzacı devletlerin onay süreçlerinden geçmesi gerekir, kamuoyuna açıklanmamış gizli maddelerin antlaşmanın bağlayıcı bir parçası olması hukuken son derece sorunlu kabul edilir. Bu nedenle Lozan'ın gizli hükümler içerdiği veya 2023 yılında kendiliğinden sona erdiği yönündeki söylemler, tarihsel belgelerle doğrulanmış bilgiler değil, uzun yıllardır dolaşımda olan popüler iddialar ve komplo teorileri olarak değerlendirilmektedir.
Aradan bir asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen Lozan Barış Antlaşması, yalnızca Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinin en önemli diplomatik belgesi olarak değil, aynı zamanda tarihçiler, hukukçular ve siyaset bilimciler tarafından farklı yönleriyle incelenmeye devam eden, modern Türkiye'nin şekillenmesinde belirleyici rol oynamış en önemli uluslararası antlaşmalardan biri olarak kabul edilmektedir.
