Türk tarihinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, kadının toplum içerisindeki yerinin yalnızca aileyle sınırlı görülmemesi, aksine devlet yönetiminden diplomasiye, ekonomiden savaşa, eğitimden inanç sistemine kadar hayatın hemen her alanında önemli bir sorumluluk üstlenmiş olmasıdır. Bugün Orta Asya bozkırlarında kurulmuş kadim Türk devletlerine ait yazıtlar, Çin kaynakları, Arap ve Bizans tarihçilerinin kayıtları birlikte incelendiğinde, kadınların birçok çağdaş toplumdan farklı olarak oldukça saygın bir konuma sahip olduğu anlaşılmaktadır. Göçebe bozkır yaşamı kadın ile erkeğin birbirini tamamlayan iki eşit unsur olarak hareket etmesini zorunlu kılıyordu. Sert iklim şartları, uzun göç yolları ve sürekli değişen yaşam düzeni nedeniyle yalnızca erkeklerin çalışması yeterli değildi. Kadınlar hayvancılığın yönetiminden çadırların kurulmasına, yiyecek üretiminden dokumacılığa, ticari malların hazırlanmasına kadar toplumun ekonomik omurgasını oluşturan birçok işi yürütüyordu. Bu durum kadının yalnızca ev içinde değil, toplumun üretim gücünün merkezinde yer almasını sağlıyordu
Kadim Türklerde aile, devletin en küçük modeli olarak görülürdü. Nasıl ki devletin başında kağan bulunuyorsa, ailenin düzeni de kadın ve erkeğin ortak sorumluluğuyla korunurdu. Bu anlayış nedeniyle kadın yalnızca eş değil, aynı zamanda evin yöneticisi, çocukların ilk öğretmeni ve toplumsal düzenin koruyucusu olarak kabul edilirdi. Türk devlet geleneğinde kağanın eşi olan Hatun, yalnızca sembolik bir unvana sahip değildi. Çin kaynakları ve Orhun Yazıtları, hatunların resmi törenlere katıldığını, yabancı elçileri kabul ettiğini ve bazı devlet meselelerinde söz sahibi olduğunu göstermektedir. Bazı diplomatik belgelerde elçilerin yalnızca kağana değil, kağan ve hatuna birlikte hitap ettikleri görülmektedir. Bu durum yönetimde kadının görünür bir konuma sahip olduğunun önemli göstergelerinden biridir
Orhun Yazıtları'nda devletin kuruluşu anlatılırken kağan ile hatunun birlikte anılması dikkat çekicidir. Yazıtlarda hükümdarlığın ilahi kut anlayışıyla ilişkilendirildiği bölümlerde kadın ve erkeğin birlikte zikredilmesi, devlet yönetiminin yalnızca tek kişiye ait görülmediğini düşündüren önemli tarihi ayrıntılardan biridir. Kadim Türk toplumunda kadınların mülkiyet hakkına sahip olabildiği, bazı malları yönetebildiği ve miras konusunda belirli haklar elde edebildiği anlaşılmaktadır. Uygulamalar tüm Türk boylarında aynı olmasa da, birçok araştırmacı bozkır toplumlarında kadınların ekonomik hayata aktif biçimde katıldığını belirtmektedir.
Savaş zamanlarında kadınların rolü de dikkat çekicidir. Erkeklerin uzun seferlere çıktığı dönemlerde oba düzeninin korunması, hayvan sürülerinin yönetimi ve günlük hayatın devamı büyük ölçüde kadınların sorumluluğundaydı. Bazı tarihi kaynaklar, gerektiğinde kadınların silah kullanabildiğini ve yerleşimleri savunmaya katıldığını da aktarır. Bununla birlikte her kadının savaşçı olduğu yönünde genelleme yapmak doğru değildir bu durum dönem, boy ve koşullara göre değişiklik göstermiştir. Türk destanlarında kadın karakterlerin güçlü biçimde tasvir edilmesi de dikkat çekicidir. Alp kadın motifi, cesaret, bilgelik ve sadakat gibi özelliklerle öne çıkar. Destanlarda kadın yalnızca korunması gereken bir kişi olarak değil akıl veren karar süreçlerine katılan ve gerektiğinde mücadele eden bir karakter olarak anlatılır.
Kadim Türklerde evlilik de yalnızca iki kişinin birlikteliği değil, iki ailenin ve hatta iki boyun ilişkisini güçlendiren önemli bir kurumdu. Karşılıklı rızaya verilen önem, ailelerin anlaşması ve toplumsal denge gözetilerek yapılan evlilikler, bozkır kültürünün temel unsurlarından biriydi Uygulamalar zaman ve bölgeye göre farklılık gösterse de, aile kurumunun toplumun merkezinde yer aldığı görülmektedir. Çocuk eğitimi konusunda da kadınların belirleyici rolü vardı. İlk dil, gelenek, töre, destanlar ve günlük yaşam bilgileri büyük ölçüde anneler tarafından aktarılıyordu. Böylece yalnızca biyolojik nesil değil, kültürel hafıza da kuşaktan kuşağa taşınıyordu
Kadim Türk inanç sisteminde doğa ile uyum önemli bir yer tutuyordu. Bu çerçevede doğurganlık, yaşamın devamlılığı ve ailenin korunması gibi kavramlar büyük saygı görüyordu. Umay Ana inancı da bu anlayışın önemli örneklerinden biridir. Umay, birçok Türk topluluğunda çocukları ve anneleri koruyan kutsal bir varlık olarak anılmış bu durum annelik kavramına verilen değerin kültürel yansımalarından biri olmuştur. Türk toplumunda kadına yönelik saygı yalnızca aile içinde değil, sosyal ilişkilerde de görülürdü. Misafir ağırlamaktan tören düzenine kadar birçok alanda kadınlar aktif görev alıyor, toplumsal yaşamın görünür aktörleri arasında bulunuyordu. Bu yapı, bozkır yaşamının ortak sorumluluk anlayışıyla yakından bağlantılıydı.
Ancak kadim Türk dünyasının tek tip bir yapıdan oluşmadığını da unutmamak gerekir. Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Kıpçaklar, Oğuzlar ve diğer Türk toplulukları farklı zamanlarda, farklı coğrafyalarda yaşamış ve çeşitli kültürlerle etkileşim kurmuştur. Bu nedenle kadınların sahip olduğu haklar ve toplumsal roller her dönemde aynı değildi zaman içinde değişimler yaşanmıştır. Buna rağmen tarihi kayıtların ortaklaştığı önemli bir nokta vardır Kadim Türk toplumunda kadın, yalnızca ev işleriyle özdeşleştirilen pasif bir figür değil üretimin, eğitimin, ailenin, devlet düzeninin ve kültürel devamlılığın temel unsurlarından biri olarak görülmüştür. Kağan ile hatunun birlikte anıldığı devlet anlayışı, destanlarda öne çıkan güçlü kadın karakterleri ve bozkır yaşamının ortak sorumluluk kültürü, Türk tarihinin bu yönünü açıkça ortaya koymaktadır
Belki de kadim Türklerin bıraktığı en önemli miraslardan biri, güçlü bir toplumun yalnızca güçlü savaşçılarla değil; bilgisiyle aileyi ayakta tutan üretime katkı sağlayan, gerektiğinde devleti temsil eden ve kültürel hafızayı gelecek nesillere aktaran kadınlarla da var olabileceğini göstermeleridir. Bu anlayış, bozkırın sert şartlarında şekillenen Türk devlet geleneğinin en dikkat çekici özelliklerinden biri olarak tarih boyunca varlığını sürdürmüştür.
