Bugün gecenin karanlığında başımızı kaldırıp yıldızlara baktığımızda gördüğümüz şey çoğunlukla uzak gezegenler, yıldızlar, Ay ve sonsuzluğa doğru uzanan büyük bir boşluktur ancak bozkırda yaşayan eski Türk toplulukları için gökyüzü yalnızca dünyanın üzerinde duran fiziksel bir kubbe değil, zamanın akışını, hükümdarın kaderini, savaşların sonucunu, yaklaşan felaketleri ve yeryüzündeki düzenin bozulup bozulmadığını anlamaya çalıştıkları kutsal bir alan olarak düşünülüyordu. Bu nedenle bazı göksel olayların yaşandığı geceler sıradan gecelerden ayrılıyor, özellikle Ay ve Güneş tutulmaları, alışılmadık gök olayları ve beklenmedik değişimler kimi topluluklarda korku, saygı ve uğursuzluk düşünceleriyle yorumlanabiliyordu. Burada önemli bir ayrıntı vardır. Kadim Türklerin belirli gecelerde topluca ve kesin bir kuralla gökyüzüne bakmasının yasak olduğunu gösteren açık ve genel bir tarihi kayıt bulunmamaktadır. Buna karşılık eski Türk kozmolojisinde göğün son derece güçlü ve kutsal bir anlam taşıdığı, göksel olayların ise zaman zaman yeryüzünde gerçekleşecek değişimlerin işaretleri olarak yorumlandığı bilinmektedir. Dolayısıyla bazı geceler gökyüzüne bakmamak fikrini katı bir yasaktan çok olağan dışı göksel olaylar karşısında gelişen çekinme, korku, saygı ve korunma davranışlarının sembolik bir ifadesi olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Eski Türk düşüncesinin merkezindeki en önemli kavramlardan biri Kök Tengri, yani Gök Tanrı anlayışıydı ve Orhun Yazıtları'nda dahi üstte mavi gök, altta yağız yer biçiminde karşımıza çıkan kozmik düzen, insanın yaşadığı dünyanın gökle yer arasında kurulduğunu gösteriyordu. Gökyüzü bu düşünce içerisinde yalnızca uzak ve erişilemez bir mekan değil, siyasi iktidarın meşruiyetiyle bile ilişkilendirilen kutsal düzenin bir parçasıydı kağanın sahip olduğuna inanılan kut, yani yönetme kudreti ve ilahi talih de göksel düzenle ilişkilendirildiğinden, gökte meydana gelen sıra dışı bir değişiklik yalnızca doğa olayı olarak değil, yeryüzündeki düzen hakkında anlam taşıyan bir işaret olarak algılanabiliyordu. Özellikle Ay tutulmaları bu noktada dikkat çekicidir, çünkü Türk ve daha geniş Orta Asya halk geleneklerinde Ay'ın kararması veya gökte olağan dışı bir görüntünün ortaya çıkması zaman zaman Ay'a saldıran bir varlık düşüncesiyle açıklanmış, tutulma sırasında gürültü çıkarma, bağırma, davul veya metal eşyalara vurma gibi uygulamalar farklı dönemlerde ve farklı topluluklarda görülmüştür. Buradaki düşünce modern astronominin anlattığı Dünya'nın gölgesinin Ay üzerine düşmesi açıklamasından tamamen farklıydı gökteki düzenin geçici olarak bozulduğu düşünülüyor ve insanlar bu bozulmaya karşı sembolik biçimde müdahale etmeye çalışıyordu.
Bir an için elektriğin, teleskopların, astronomi uygulamalarının ve tutulmanın saniyesini önceden bildiren takvimlerin bulunmadığı bir bozkır gecesini düşünün. Ay her zamanki parlaklığıyla yükseliyor, ardından hiçbir görünür sebep yokken yavaşça kararmaya başlıyor rengi değişiyor ve sonunda gökyüzünde alışılmış görüntüsünden tamamen farklı bir hale bürünüyor. Bugün bunun nedenini biliyoruz fakat gökyüzünü kutsal düzenin bir parçası olarak gören eski bir toplum için bu görüntü yalnızca şaşırtıcı değil, dünyanın görünmeyen düzeninde bir şeylerin değiştiğini düşündürebilecek kadar güçlüydü. Aynı durum kuyruklu yıldızlar ve alışılmadık gök olayları için de geçerliydi. Eski ve Orta Çağ toplumlarının büyük bölümünde olduğu gibi Türk siyasi çevrelerinde de göksel olaylar hükümdarlar savaşlar, kıtlıklar, ölümler veya büyük değişimlerle ilişkilendirilebiliyor, özellikle daha sonraki Türk devletlerinde astronomi ile astrolojik yorumların yan yana geliştiği görülüyordu. Gökyüzünün normal düzeninden ayrılan herhangi bir görüntü, insanların dikkatini yalnızca göğe değil, yaklaşmakta olduğuna inanılan olaylara da çevirebiliyordu.
Fakat kadim Türk kozmolojisini gerçekten ilginç yapan nokta yalnızca yıldızlar veya tutulmalar değildir gök, yer ve yeraltı arasında kurulan büyük kozmik düzen insanın doğadaki yerini de belirliyordu. Dağların, nehirlerin, kaynakların, ağaçların ve bazı doğal alanların kutsallık kazanabilmesi gibi gökyüzü de insanın istediği gibi davranabileceği sıradan bir boşluk değildi. Yer Su olarak ifade edilen kutsal doğa anlayışı içerisinde insan doğanın mutlak sahibi olmaktan çok onun içerisinde yaşayan bir varlıktı ve görünür dünyanın arkasında insanın bütünüyle kontrol edemediği güçlerin bulunduğu düşüncesi oldukça güçlüydü. Gece ise bu dünyanın sınırlarının daha belirsiz hale geldiği zamandı. Gündüzün açık ve tanıdık bozkırı karanlık çöktüğünde başka bir görüntüye bürünüyor, uzaktaki dağlar silüete dönüşüyor, rüzgarın sesi değişiyor, ateşin çevresindeki birkaç metre dışında dünya görünmez hale geliyor ve gökyüzü insanın üzerinde devasa bir kubbe gibi açılıyordu. Böyle bir çevrede yıldızların hareketlerini, Ay'ın evrelerini ve gökte meydana gelen sıra dışı değişimleri takip etmek yalnızca inanç meselesi değil, aynı zamanda yaşamın ritmini anlamanın yollarından biriydi.
Kadim Türk dünyasında kamlar da gök ile insan arasındaki sembolik ilişkinin önemli figürlerinden biriydi. Ancak popüler kültürde anlatıldığı gibi bütün kamları geleceği eksiksiz gören gizemli büyücüler olarak düşünmek doğru değildir farklı Türk ve Sibirya topluluklarında kamlık gelenekleri birbirinden farklı özellikler taşımış, hastalıkların iyileştirilmesi, topluluk ritüelleri, ruhlarla iletişim kurulduğuna inanılan uygulamalar ve kozmik yolculuk tasavvurları bu geleneklerin içerisinde yer almıştır. Kam davullarında ve ritüel anlatılarda karşılaşılan göksel semboller de göğün yalnızca fiziksel değil, mitolojik bir alan olarak düşünüldüğünü göstermektedir. Bazı Türk ve Sibirya kozmolojilerinde dünyanın katmanlardan oluştuğu yukarı dünyanın göksel güçlerle, orta dünyanın insanlarla, aşağı dünyanın ise farklı ruhsal varlıklarla ilişkilendirildiği anlatılmıştır fakat bu tasvirlerin bütün eski Türk topluluklarında aynı biçimde bulunduğunu söylemek mümkün değildir. Türklerin inanç dünyası yüzlerce yıl boyunca geniş bir coğrafyada gelişmiş, farklı toplulukların gelenekleri birbirine karışmış ve daha sonraki dönemlerde İslamiyet, Budizm, Maniheizm ve çevredeki diğer kültürlerle temas sonucunda yeni anlamlar ortaya çıkmıştır.
İşte bu nedenle Kadim Türkler bazı geceler neden gökyüzüne bakmazdı sorusunun cevabı tek bir yasakta gizli değildir. Asıl mesele gökyüzüne nasıl baktıklarıdır. Onlar için gökyüzü yalnızca seyredilecek güzel bir manzara değildi. Ay'ın değişmesi zamanı gösteriyor yıldızlar yön bulmaya yardım ediyor, mevsimsel gökyüzü hareketleri yaşamın ritmini belirliyor ve beklenmedik göksel olaylar bazen yaklaşan değişimin alameti olarak yorumlanıyordu. Göğün düzenli hareketi güven vericiyken, bu düzenin beklenmedik biçimde değişmesi insanlarda tedirginlik yaratabiliyordu. Belki de bu yüzden tutulma gecelerinin hikayeleri bu kadar uzun yaşamıştır. Çünkü Ay'ın kararması yalnızca gökyüzünün değişmesi anlamına gelmiyordu insanların zihninde düzenin geçici olarak bozulması anlamına da gelebiliyordu. Gürültü çıkararak Ay'ı tehdit ettiğine inanılan gücü uzaklaştırmaya çalışmak, topluluğun göksel krize verdiği sembolik bir cevaptı ve bugün bize tuhaf görünen bu davranış, doğanın nasıl işlediğinin henüz bilimsel yöntemlerle açıklanamadığı çağlarda oldukça güçlü bir anlam taşıyordu.
Daha da ilginç olanı, bu eski düşüncelerin bazı izlerinin yüzyıllar boyunca halk kültüründe yaşamaya devam etmesidir. Tutulmalar sırasında gürültü çıkarılması, göksel olayların uğur veya uğursuzlukla ilişkilendirilmesi, Ay'a yönelik çeşitli inanışlar ve geceyle bağlantılı tabular yalnızca Türk dünyasında değil, dünyanın birçok kültüründe farklı biçimlerde karşımıza çıkmıştır. Bu nedenle bugün duyduğumuz bazı halk inanışlarının doğrudan Göktürklerden veya Hunlardan hiç değişmeden geldiğini iddia etmek doğru değildir fakat gökyüzünün insan kaderiyle ilişkilendirilmesi çok eski ve oldukça geniş bir kültürel geçmişe sahiptir. Sonuçta kadim Türklerin göğe bakışı korkudan çok daha büyük bir düşüncenin parçasıydı İnsan, göğün altında yaşayan fakat göğün düzeninden bağımsız olmayan bir varlıktı. Gök değiştiğinde yalnızca gökyüzünün değil, dünyanın da değişebileceği düşünülüyordu Ay karardığında insanlar yalnızca astronomik bir olay görmüyor, alışılmış kozmik düzenin kısa süreliğine sarsıldığına inanabiliyorlardı.
Bu nedenle bazı gecelerde başını göğe kaldırmak, bizim bugün yaptığımız kadar sıradan bir hareket olmayabilirdi. Çünkü modern insan gökyüzüne baktığında yıldızları görür. Kadim insan ise bazen bir işaret arardı. Ve belki de asıl soru, onların neden bazı geceler göğe bakmaktan çekindiği değil, gökyüzünde bizim artık görmediğimiz neyi gördüklerine inandıklarıdır.
