Çok İyi Bildiğin Bir Şey Bir Anda Neden Yabancı Gelir.
Hayatında hiç her gün geçtiğin bir sokağa baktığında orayı ilk kez görüyormuş gibi hissettiğin, defalarca yazdığın kendi adının bir anda sana tuhaf görünmeye başladığı ya da çok iyi bildiğin bir kelimeyi tekrar tekrar okuduktan sonra anlamını kaybetmiş gibi algıladığın oldu mu. Eğer cevabın evetse, yalnız değilsin. Psikolojide ve bilişsel sinir biliminde bu ilginç deneyim Jamais Vu olarak adlandırılır Fransızca kökenli bu ifade, hiç görülmemiş anlamına gelir ve daha önce defalarca deneyimlenmiş bir durumun, beynimiz tarafından kısa süreliğine tamamen yabancıymış gibi algılanmasını tanımlar. Jamais Vu, çoğu insanın adını hiç duymadığı, ancak düşündüğünden çok daha yaygın yaşayabildiği bilişsel bir olgudur Genellikle daha çok bilinen Deja Vu ile karıştırılır. Deja Vu, yeni yaşanan bir olayın daha önce yaşanmış gibi hissedilmesiyken, Jamais Vu bunun tam tersidir. Çok iyi tanınan bir kişi, bir yer, bir kelime ya da günlük bir hareket, kısa süreliğine ilk kez karşılaşılıyormuş hissi uyandırabilir. İşte bu nedenle bilim insanları Jamais Vu'yu, beynin tanıdıklık hissini oluşturan mekanizmasında meydana gelen geçici bir aksama olarak değerlendirir
İnsan beyni, her gün karşılaştığı milyonlarca bilgiyi tek tek yeniden analiz etmek yerine, daha önce öğrendiği kalıpları kullanarak büyük bir enerji tasarrufu sağlar. Evinin kapısını açarken her hareketini yeniden hesaplamaz, adını yazarken her harfi yeniden öğrenmez ya da her gün gördüğü yüzleri sıfırdan tanımaya çalışmaz. Bu otomatik sistem sayesinde günlük yaşam son derece akıcı ilerler. Ancak nadiren de olsa bu sistemde kısa süreli bir uyumsuzluk yaşanabilir ve tanıdık olan şey bir anlığına yabancı hissedilebilir. Bilim insanları bu olgunun nedenlerini anlamak için çeşitli deneyler gerçekleştirmiştir. Bazı araştırmalarda katılımcılardan aynı kelimeyi çok sayıda kez arka arkaya yazmaları istenmiştir. Bir süre sonra katılımcıların önemli bir bölümü, kelimenin doğru yazıldığına dair güvenlerini kaybettiklerini, kelimenin anlamsız görünmeye başladığını veya sanki ilk kez gördüklerini hissettiklerini ifade etmiştir. Bu durum tekrarın belirli bir noktadan sonra beynin tanıdıklık sistemini geçici olarak zorlayabileceğini düşündürmektedir.
Araştırmacılar, Jamais Vu'nun beynin dikkat mekanizmasıyla da ilişkili olabileceğini düşünüyor. Beyin bazen otomatik olarak yürüttüğü işlemleri kısa süreliğine yeniden değerlendirmeye başlar. Bu sırada normalde fark edilmeyen ayrıntılar ön plana çıkar ve kişi alışık olduğu bir şeyi farklı bir gözle inceler. Sonuç olarak, uzun süredir tanınan bir nesne ya da kelime beklenmedik biçimde yabancı hissedilebilir. Bu deneyim yalnızca kelimelerle sınırlı değildir. Bazı insanlar yıllardır kullandıkları ev anahtarına birkaç saniye boyunca nasıl yön vereceklerini bilemediklerini anlatırken, bazıları ise çok yakın bir arkadaşının yüzüne baktığında onu tanıdığını bildiği halde kısa süreliğine garip bir yabancılık hissi yaşadığını ifade eder. Bu tür deneyimler genellikle saniyeler içinde sona erer ve kişi yeniden normal tanıma hissine döner.
Uzmanlara göre Jamais Vu'nun zaman zaman yaşanması tek başına bir hastalık belirtisi değildir. Yoğun stres, zihinsel yorgunluk dikkat dağınıklığı, uykusuzluk veya uzun süre aynı işe odaklanmak gibi durumlar bu deneyimin ortaya çıkma olasılığını artırabilir. Ancak bu tür hislerin çok sık yaşanması, günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi veya başka nörolojik belirtilerle birlikte görülmesi durumunda bir sağlık uzmanına başvurulması önemlidir. Bilişsel psikoloji açısından Jamais Vu oldukça ilgi çekici bir pencere sunar. Çünkü bu deneyim, hafızamızın ve tanıma sistemimizin kusursuz çalışmadığını, aksine sürekli bilgi işleyen dinamik bir yapı olduğunu gösterir Beyin, çevresini anlamlandırırken yalnızca gördüklerine değil, geçmiş deneyimlerine, beklentilerine ve dikkat düzeyine de dayanır. Bu karmaşık süreçte meydana gelen çok kısa süreli değişimler, bize gerçeklik algımızın düşündüğümüzden daha esnek olduğunu hatırlatır.
Sinir bilimciler, Jamais Vu üzerine yapılan çalışmaların hafıza, dikkat ve bilinç arasındaki ilişkiyi anlamada önemli ipuçları sunduğunu belirtiyor Bu nedenle yalnızca ilginç bir psikolojik deneyim olarak değil, beynin bilgiyi nasıl işlediğini anlamaya yardımcı olan değerli bir araştırma konusu olarak da görülüyor. Günümüzde gelişmiş beyin görüntüleme teknikleri sayesinde, tanıdıklık hissinin oluşmasında görev alan sinir ağları daha ayrıntılı biçimde incelenmeye devam ediyor. İlginç olan ise beynimizin bazen bizi yanıltmasının aslında bir hata değil, normal çalışma biçiminin bir parçası olmasıdır. Beyin sürekli milyonlarca bilgiyi filtreler, önem sırasına koyar ve otomatik kararlar verir. Nadiren yaşanan Jamais Vu deneyimi ise bu sistemin ne kadar karmaşık olduğunu gösteren kısa bir pencere gibidir. Birkaç saniyeliğine oluşan bu yabancılık hissi, zihnimizin arka planda ne kadar yoğun çalıştığını fark etmemizi sağlayan sıra dışı bir deneyimdir.
Belki de bu yüzden, bir gün kendi adını yazarken harflerin sana garip görünmesi ya da her gün yürüdüğün sokakta birkaç saniyeliğine Burayı gerçekten tanıyor muyum diye düşünmen sandığından çok daha doğal olabilir. Çünkü bazen sorun hafızanda değil, beyninin tanıdıklık hissini oluşturan karmaşık sisteminin birkaç saniyelik yeniden ayar sürecindedir. Jamais Vu, zihnimizin her zaman aynı şekilde çalışmadığını ve insan algısının düşündüğümüzden çok daha şaşırtıcı olabileceğini gösteren en ilginç psikolojik olgulardan biri olarak kabul edilmektedir
