İnsanlık tarihi boyunca bazı yapılar vardır ki yalnızca taş ve duvardan ibaret değildir, onlar bir çağın zihnini, bir medeniyetin hafızasını ve hatta insanın kendini anlama çabasını temsil eder işte İskenderiye Kütüphanesi tam olarak böyle bir yapıydı çünkü bu kütüphane yalnızca kitapların saklandığı bir yer değil, insanlığın her şeyi bilme arzusunun somutlaşmış halidir. MÖ 3. yüzyılda, Büyük İskender’in kurduğu şehirde, onun ölümünden sonra iktidarı devralan Ptolemaios I ve özellikle oğlu Ptolemaios II döneminde kurulan bu yapı, basit bir arşiv değil, aynı zamanda dünyadaki tüm bilgiyi tek bir yerde toplama gibi neredeyse tanrısal bir hedefle inşa edilmişti. Bu kütüphane aslında tek başına bir bina değil Mouseion adı verilen bir araştırma kompleksinin parçasıydı ve bu kompleks, bugünkü üniversitelerin atası sayılabilecek bir sistemdi burada bilim insanları yalnızca okumaz, aynı zamanda üretir, tartışır ve yeni bilgiler yaratırdı, yani burası pasif bir bilgi deposu değil, aktif bir düşünce fabrikasıydı. En çarpıcı gerçeklerden biri ise kütüphanenin büyüklüğüdür çünkü tahminlere göre burada on binlerce, hatta bazı kaynaklara göre yüz binlerce papirüs rulonun bulunduğu düşünülmektedir ve bu rulolar sadece Yunan dünyasına ait değil, Mısır’dan Mezopotamya’ya Hindistan’dan belki de daha uzak coğrafyalara kadar uzanan bilgileri içeriyordu yani bu yapı, insanlığın farklı medeniyetlerinin bilgilerini tek bir potada birleştiren ilk küresel veri merkeziydi.
Hatta anlatılanlara göre, İskenderiye Limanı’na gelen her gemi aranır, içinde bulunan yazılı metinler alınır, kopyalanır ve orijinalleri kütüphanede tutulurken kopyaları gemi sahiplerine geri verilirdi bu durum, bilginin yalnızca korunmadığını, aynı zamanda sistematik bir şekilde toplandığını gösterir ve bu, modern arşivciliğin ilkel ama etkileyici bir versiyonudur. Bu kütüphanede kimler yoktu ki matematiğin temellerini atan Öklid dünyanın çevresini şaşırtıcı bir doğrulukla hesaplayan Eratosthenes, anatomiyi inceleyen Herophilos ve hatta evrenin merkezine dair radikal fikirler ortaya atan düşünürler burada çalıştı yani burası sadece kitapların bulunduğu bir yer değil, insan aklının sınırlarını zorlayan bir merkezdi Ancak bu hikayenin en çarpıcı kısmı yükselişi değil, yok oluşudur çünkü İskenderiye Kütüphanesi tek bir anda yok olmamış, aksine yüzyıllar boyunca parça parça silinmiş, adeta insanlığın hafızası yavaş yavaş silinmiştir ve bu durum, onu daha da trajik hale getirir. En bilinen anlatımlardan biri, Julius Caesar’ın MÖ 48 yılında İskenderiye’de çıkardığı yangının kütüphaneye zarar verdiği yönündedir ancak bu yangının tüm kütüphaneyi yok edip etmediği kesin değildir bazı kaynaklar sadece belirli bir kısmın yandığını, bazıları ise büyük bir kayıp yaşandığını söyler.
Daha sonra yaşanan savaşlar, politik değişimler ve özellikle Roma dönemindeki ilgisizlik, kütüphanenin yavaş yavaş gücünü kaybetmesine neden olmuş, ardından MS 3. yüzyıldaki çatışmalar ve MS 391’de Serapeum’un yıkılması gibi olaylar, geriye kalan son parçaları da ortadan kaldırmıştır yani bu yapı bir anda yok olmamış, zamanın, savaşın ve ihmalkârlığın ortak saldırısıyla silinmiştir. En çok konuşulan efsanelerden biri ise kütüphanenin Araplar tarafından yakıldığıdır ancak modern tarihçiler bu anlatının çok daha geç dönemlerde ortaya çıktığını ve güvenilir olmadığını belirtir, yani bu hikaye büyük ölçüde bir efsanedir ve gerçek, çok daha karmaşık ve çok katmanlıdır. Belki de bu kütüphanenin en büyük trajedisi, yalnızca fiziksel olarak yok olması değil, içinde barındırdığı bilgilerin büyük bir kısmının geri dönülemez şekilde kaybolmuş olmasıdır çünkü bazı tarihçiler bu kaybı insanlık tarihinin en büyük bilgi kayıplarından biri olarak tanımlar ve gerçekten de burada bulunan eserlerin birçoğu başka hiçbir yerde kopyalanmamış olabilir. Ama işin en düşündürücü tarafı şudur. İskenderiye Kütüphanesi’nin yok oluşu belki de sadece bir yangın ya da bir saldırı değildir, belki de bu, insanlığın bilgiye verdiği değerin zamanla azalmasının, ilgisizliğin ve unutmanın bir sonucudur çünkü bazı yapılar düşmanlar tarafından değil, unutularak yok edilir.
Ve belki de asıl soru hala cevap bekliyor. İskenderiye’de gerçekten sadece kitaplar mı yandı yoksa insanlığın bir daha asla ulaşamayacağı bir bilinç seviyesi mi küle döndü.
