Türk tarihini satır aralarından, destanlardan, kitabelerden, renklerden ve sessizliklerden okuyarak anlamaya çalışan bir araştırmacı için Gök Tengri inancı, yalnızca eski bir inanç sistemi değil, Türk’ün dünyayla kurduğu ilişkinin en saf, en yalın ve en sert çekirdeğidir; çünkü Gök Tengri, bir put değildir, bir tapınak tanrısı hiç değildir, insan eliyle şekillendirilmiş bir surete de sığmaz, o doğrudan doğruya göğün kendisi, düzenin kendisi, adaletin görünmeyen terazisi ve kaderin üstten bakan bilincidir. Türk’ün tarih sahnesine çıktığı bozkır coğrafyası incelendiğinde, bu inancın neden maviyle, gökle ve sınırsızlıkla özdeşleştiği açıkça görülür; çünkü bozkırda duvar yoktur, sınır yoktur, insanı kuşatan bir mimari değil, başının üstünde uzanan sonsuz bir gök vardır ve bu gök, her sabah aynı sessizlikle ama aynı mutlaklıkla kendini hatırlatır, işte Türk’ün Tanrı’yı yukarıda, tek, erişilmez ama her an hissedilir bir kudret olarak algılamasının kökü tam da burada yatar.
Gök Tengri anlayışında Tanrı’ya yalvarmak değil, ona layık olmak esastır; çünkü bu inançta Tanrı, kulun her anını denetleyen bir korku figürü değil, düzeni bozanı cezalandıran, düzen kuranı ise yücelten bir kozmik hakemdir ve bu yüzden Türk kağanı, gücünü soyundan değil, Gök Tengri’den aldığı “kut”tan aldığını söylerken bir meşruiyet oyunu oynamaz, doğrudan doğruya şunu ilan eder: ben bu düzeni keyfim için değil, göğün buyruğu için kuruyorum. Mavi rengin Türk tarihinde taşıdığı ağırlık, işte bu yüzden sadece estetik ya da sembolik değildir; mavi, göğün rengi olduğu kadar adaletin, yüceliğin ve bozulmamış düzenin rengidir ve Türk’ün bayrağında, giysisinde, çadır süslemelerinde, tamgalarında ve hatta kelimelerinde maviye yer vermesi, bilinçli ya da bilinçsiz biçimde bu kozmik düzenle bağını koparmama çabasının bir yansımasıdır.
Araştırmacı gözüyle bakıldığında dikkat çeken bir başka nokta da şudur: Gök Tengri inancı, Türk’ü pasif bir kaderciliğe sürüklemez; aksine, sorumluluk yükler, çünkü eğer gök düzenliyse, yeryüzünün de düzenli olması gerekir, eğer gök adilse, yeryüzünde kurulan devletin de adil olması zorunludur ve bu yüzden Türk tarihinde devlet, kutsal ama sorgulanamaz değildir; adaletten saparsa, kut geri alınır, kağan düşer, hanedan yıkılır. Bu yönüyle Gök Tengri inancı, Türk siyasi aklının da temelini oluşturur; güç sınırsız değildir, iktidar keyfi değildir, hükmetmek bir hak değil, ağır bir yüktür ve bu yükü taşıyamayan, göğün desteğini kaybeder; Orhun Yazıtları’ndan destanlara uzanan çizgide bu düşünce, defalarca farklı kelimelerle ama aynı sertlikte ifade edilmiştir.
Gök Tengri’nin tapınağı yoktur, çünkü tapınağı göğün kendisidir; rahibi yoktur, çünkü her birey davranışıyla bu düzene ya uyar ya da karşı çıkar; kutsal kitabı yoktur, çünkü doğa, zaman ve tarih zaten okunması gereken bir metin olarak önümüzde durur ve bu durum, Türk’ün dünyaya bakışını dogmadan uzak, ama disiplinli bir çizgide tutmuştur. Bugün geriye dönüp bakıldığında, Gök Tengri inancının yalnızca İslam öncesi bir dönemle sınırlandırılamayacağı açıkça görülür; isimler değişmiş, kavramlar dönüşmüş, ritüeller farklılaşmış olsa bile, gökten gelen adalet fikri, yukarıdan verilen sorumluluk bilinci ve düzen kurma zorunluluğu, Türk’ün zihinsel omurgasında yaşamaya devam etmiştir. Bu yüzden Gök Tengri, geçmişte kalmış bir inanç olarak değil, Türk’ün tarih boyunca taşıdığı bir düşünme biçimi, bir ahlak zemini ve bir devlet kurma refleksi olarak okunmalıdır; çünkü Türk için gök, yalnızca başının üzerindeki boşluk değil, neyi yapıp neyi yapmaması gerektiğini sessizce ama kesin bir dille hatırlatan en büyük tanıktır.
