Sabah evden çıktığınızı düşünün. Otobüste hiç tanımadığınız bir adam size bakıyor. Birkaç saat sonra markette başka birini görüyorsunuz, akşam ise sokakta tamamen farklı yüz hatlarına sahip üçüncü biriyle karşılaşıyorsunuz. Çoğumuz için bunlar birbirinden bağımsız üç yabancıdır. Fakat Fregoli sanrısı yaşayan bir kişi için durum çok daha ürkütücü olabilir. Bu insanların aslında aynı kişi olduğuna, yalnızca görünüşünü veya kılığını değiştirerek kendisini takip ettiğine inanabilir.
Fregoli sanrısı, psikiyatri ve nöropsikiyatride, sanrısal yanlış tanıma sendromları başlığı altında değerlendirilen nadir bir durumdur. Kişi, fiziksel olarak birbirinden farklı insanların gerçekte tanıdığı tek bir kişi olduğuna inanabilir. Üstelik bu düşünce sıradan bir benzetme veya bu adam arkadaşıma çok benziyor, hissinden farklıdır. Sanrı niteliği kazandığında kişi, aksini gösteren kanıtlara rağmen bu inancını sürdürebilir.
Fregoli adının kökeni hastalıktan değil, sahne sanatlarından gelir. İtalyan oyuncu ve dönüşüm sanatçısı Leopoldo Fregoli, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında sahnede inanılmaz hızla kostüm ve karakter değiştirmesiyle ün kazanmıştı. Aynı gösteri içerisinde birbirinden tamamen farklı karakterlere dönüşebilmesi onu uluslararası çapta tanınan bir sanatçı haline getirdi. 1927 yılında Fransız psikiyatristler Paul Courbon ve Gustave Fail, dikkat çekici bir vakayı tanımlarken bu sanatçıdan esinlenerek Fregoli illüzyonu ifadesini kullandılar. Tanımlanan kadın hasta, çevresindeki bazı farklı kişilerin aslında tanıdığı oyuncuların kılık değiştirmiş halleri olduğuna inanıyordu. İnsanların görünüşlerini değiştirerek kendisini takip ettiğini düşünüyordu. Böylece bir sahne sanatçısının hızlı kimlik değiştirme yeteneği, psikiyatri tarihindeki en sıra dışı sanrılardan birine adını verdi.
Fregoli sanrısını ilginç yapan noktalardan biri, insan beyninin yüzleri nasıl tanıdığıyla ilgili sorular ortaya çıkarmasıdır. Bir insanı tanımak yalnızca göz, burun ve ağız biçimini görmekten ibaret değildir. Beyin yüzün görsel özelliklerini işlerken aynı zamanda o kişiye ilişkin anıları ve tanıdıklık duygusunu da devreye sokar. Normal koşullarda bu sistemler birbirleriyle uyumlu çalışır. Bir yabancının yüzüne baktığımızda beynimiz onun tanıdığımız biri olmadığını ayırt eder. Fregoli sanrısında ise yanlış veya aşırı bir tanıdıklık hissinin, kişinin karşısındaki yabancıyı tanıdığı biri olarak yorumlamasına katkıda bulunabileceği öne sürülmektedir. Ancak tek bir beyin bölgesindeki bozukluğun Fregoli sanrısını tamamen açıkladığını söylemek doğru değildir. Durum psikiyatrik hastalıklarla ilişkili olabileceği gibi bazı nörolojik rahatsızlıklar ve beyin hasarlarından sonra da ortaya çıkabilir.
Fregoli sanrısını anlamanın en kolay yollarından biri onu başka bir yanlış tanıma sanrısı olan Capgras sanrısıyla karşılaştırmaktır. Capgras sanrısında kişi, çok iyi tanıdığı bir insanın, örneğin eşinin veya ailesinden birinin gerçekte onun yerine geçmiş kusursuz bir sahtekar olduğuna inanabilir. Fregoli sanrısında ise durum adeta tersine döner. Capgras: "Bu kişi ona tamamen benziyor ama aslında o değil." Fregoli ise: "Bu kişi tamamen farklı görünüyor ama aslında o." Her iki durumda da beynin kimlik, yüz tanıma, hafıza ve tanıdıklık duygusunu bir araya getirme biçiminde dikkat çekici bir problem ortaya çıkar.
Fregoli sanrısı yalnızca insanların kimliklerini karıştırmak anlamına gelmez. Bazı vakalarda kişinin aynı kişinin sürekli kılık değiştirerek kendisini takip ettiğine veya zarar vermeye çalıştığına inanması mümkündür. Bu durumda sıradan karşılaşmalar bile tehdit olarak algılanabilir. Otobüs şoförü, doktor, komşu veya sokakta yürüyen tamamen yabancı biri kişinin zihninde aynı takipçinin farklı kılıkları hâline gelebilir. Bu nedenle sanrı yoğun korku ve kuşkuyla birleştiğinde kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyebilir. Burada önemli olan nokta, kişinin bunu bir oyun olarak düşünmemesidir. Yaşadığı deneyim onun açısından son derece gerçek olabilir.
Fregoli sanrısının herkeste geçerli tek bir nedeni bulunmamaktadır. Literatürde şizofreni spektrumundaki bozukluklar ve diğer psikotik durumlarla birlikte görülen vakaların yanı sıra çeşitli nörolojik hastalıklar veya beyin yaralanmalarıyla ilişkili vakalar da bildirilmiştir. Bu nedenle Fregoli sanrısı tek başına basit bir yüzleri karıştırma hastalığı olarak düşünülmemelidir. Uzmanlar kişinin diğer belirtilerini, sağlık geçmişini, kullanılan ilaçları ve gerekirse nörolojik durumunu birlikte değerlendirir. Tedavi de sanrının altında yatan duruma göre değişebilir. Psikiyatrik bir hastalıkla ilişkili olduğunda uygun psikiyatrik tedaviler uygulanabilir, nörolojik bir neden söz konusuysa buna yönelik değerlendirme gerekebilir.
Fregoli sanrısının belki de en düşündürücü tarafı tam burada ortaya çıkar. Günlük hayatta bir insanı tanıdığımızda bundan neredeyse tamamen emin oluruz. Karşımızdaki kişinin annemiz, arkadaşımız veya yıllardır tanıdığımız biri olduğunu sorgulamayız. Fakat beynimiz aslında yüz görüntüsü, hafıza ve tanıdıklık hissi gibi farklı bilgi parçalarını saniyeler içinde birleştirerek bize tek bir sonuç sunar; bu kişinin kim olduğunu biliyorum. Fregoli gibi yanlış tanıma sendromları ise bu sonucun her zaman yanılmaz olmadığını gösteren sıra dışı örneklerdir.
Bu sanrının en ürpertici yanı, kişinin çevresindeki insanların gerçekten değişmesi değildir. Değişen, beynin gördüğü yüzlere yüklediği kimliktir. Beyin bir kez, hepsi aynı kişi sonucuna vardığında, birbirinden tamamen farklı yüzler bile o inancı ortadan kaldırmaya yetmeyebilir.
