Antik Mısır denildiğinde akla çoğunlukla Keops Piramidi, Tutankhamun'un altın maskesi veya Ramses'in görkemli tapınakları gelir Ancak Mısır tarihinin en büyük gizemlerinden bazıları, adını çok az kişinin duyduğu firavunların etrafında şekillenmiştir. Bu isimlerden biri de Üçüncü Hanedan döneminde hüküm sürdüğü kabul edilen Firavun Sanakht'tır. Aradan yaklaşık dört bin beş yüz yıl geçmesine rağmen onun mezarının nerede olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Üstelik bu durum, yalnızca kayıp bir mezar meselesi değil erken dönem Mısır tarihinin eksik kalan önemli parçalarından biri olarak değerlendirilmektedir.
Sanakht'ın yaşamına ilişkin bilgiler oldukça sınırlıdır. Adı birkaç taş yazıtta, mühür baskısında ve bazı arkeolojik buluntularda geçmektedir. Bu nedenle araştırmacılar onun gerçekten ne kadar süre hüküm sürdüğü, hangi yapıları inşa ettirdiği ve hatta bazı aile bağları konusunda bile kesin yargılara varamamaktadır. Antik Mısır'ın sonraki dönem firavunları hakkında oldukça ayrıntılı kayıtlar bulunmasına rağmen, Sanakhtın yaşamı sisler arasındaki bir siluet gibi görünmektedir. Birçok Mısır bilimci, Sanakhtın MÖ 27. yüzyılın başlarında hüküm sürdüğünü ve Üçüncü Hanedanın erken dönem yöneticilerinden biri olduğunu düşünmektedir. Bazı araştırmacılar onu Firavun Djoser'den önce, bazıları ise hemen sonra konumlandırır. Bu kronolojik belirsizlik bile, döneme ait yazılı belgelerin ne kadar parçalı olduğunu göstermektedir. Arkeolojik veriler arttıkça bazı görüşler güç kazanmakta, ancak bugün için tüm uzmanların üzerinde uzlaştığı kesin bir sıralama bulunmamaktadır.
Sanakht denildiğinde en büyük soru işareti mezarıdır. Antik Mısır'da bir firavunun mezarı yalnızca defin yeri değil, aynı zamanda siyasi gücün, dini inancın ve mimari başarının simgesiydi. Bu nedenle böyle önemli bir hükümdarın mezarının bulunamamış olması araştırmacılar için dikkat çekici bir durumdur. Yıllar boyunca farklı bölgelerde yürütülen kazılar, bu gizemi çözmeye yönelik umutlar doğursa da bugüne kadar Sanakhta kesin olarak ait olduğu kabul edilen bir mezar ortaya çıkarılamamıştır. Araştırmaların önemli bir bölümü, Sanakht'ın mezarının Sakkara Nekropolünde bulunabileceği ihtimali üzerinde yoğunlaşmaktadır. Çünkü Üçüncü Hanedanın diğer önemli hükümdarları da bu bölgede anıtsal yapılar inşa ettirmiştir. Özellikle tamamlanmamış bazı büyük mastabalar ve kimliği kesinleşmemiş yer altı mezar kompleksleri zaman zaman Sanakht ile ilişkilendirilmiştir. Ancak bu yapılar üzerinde bulunan yazıtlar mimari özellikler ve arkeolojik buluntular kesin bir sonuca ulaşılmasını sağlayacak kadar açık değildir.
En çok tartışılan adaylardan biri, Sakkara'daki büyük Mastaba K2 yapısıdır. Bazı araştırmacılar bu yapının Sanakht için planlanmış olabileceğini öne sürerken, diğerleri eldeki kanıtların bu iddiayı doğrulamak için yetersiz olduğunu belirtmektedir. Yapıda Sanakhtın adını kesin biçimde taşıyan bir mezar yazıtı bulunmadığı için konu tartışmalıdır. Bu nedenle Mısırbilim dünyasında ortak kabul gören bir sonuç oluşmamıştır. Sanakht hakkında merak uyandıran başka bir konu da, kendisine ait olduğu düşünülen iskelet kalıntılarıdır. 1901 yılında Sakkara'da bulunan ve yüksek boyuyla dikkat çeken bir iskelet, bazı araştırmacılar tarafından Sanakht'a ait olabileceği şeklinde yorumlanmıştır. Yaklaşık 1,87 metre boyunda olduğu tahmin edilen bu kişinin, dönemine göre oldukça uzun olduğu belirtilmiştir. Daha sonra yapılan bazı tıbbi değerlendirmelerde bu bireyin devlik (gigantizm) ya da benzeri bir büyüme bozukluğu yaşamış olabileceği ihtimali gündeme gelmiştir. Ancak iskeletin gerçekten Sanakhta ait olduğu kesin olarak kanıtlanamamıştır ve bu konu da bilimsel tartışmalar arasında yer almaktadır.
Peki böylesine önemli bir firavunun mezarı neden bulunamamış olabilir. Araştırmacılar bu soruya farklı olasılıklarla yaklaşmaktadır Mezarı daha sonraki dönemlerde tamamen tahrip edilmiş olabilir. Çöl kumlarının altında henüz kazılmamış bir bölgede bulunuyor olabilir. Ya da tarih boyunca yaşanan doğal afetler ve insan faaliyetleri nedeniyle tanınmayacak ölçüde zarar görmüş olabilir. Bunların hiçbiri kesin olarak doğrulanmış değildir ancak arkeologlar bu ihtimalleri değerlendirmeye devam etmektedir. Modern teknoloji, bu arayışa yeni bir boyut kazandırmıştır. Yer radarı manyetik ölçümler, uydu görüntüleri ve üç boyutlu haritalama teknikleri sayesinde Mısır'daki birçok arkeolojik alan yeniden incelenmektedir. Son yıllarda bu yöntemlerle daha önce fark edilmeyen boşluklar, duvarlar ve yer altı yapıları tespit edilmiştir. Buna rağmen Sanakhtın mezarına doğrudan işaret eden güvenilir bir bulgu henüz elde edilememiştir
İnternet ortamında zaman zaman Sanakhtın mezarında olağanüstü teknolojiler, kayıp bilgiler veya doğaüstü sırlar bulunduğuna ilişkin iddialar dolaşmaktadır. Ancak bu tür söylemleri destekleyen güvenilir arkeolojik ya da tarihsel kanıtlar mevcut değildir. Akademik çalışmalar, Sanakhtın önemini gizemli efsanelerden çok, erken Mısır devletinin oluşum sürecindeki yeri üzerinden değerlendirmektedir Belki de Sanakhtın gerçek sırrı mezarında saklanan hayali hazineler değil onun kayıp mezarının, Antik Mısır tarihinin eksik kalan sayfalarını tamamlama potansiyelidir. Eğer bir gün bu mezar kesin olarak bulunabilirse, yalnızca bir firavunun son istirahat yeri ortaya çıkarılmış olmayacak aynı zamanda Üçüncü Hanedan'ın kronolojisi, mimarisi, yönetim anlayışı ve erken Mısır uygarlığının gelişimi hakkında bugün cevapsız kalan birçok soru da yeniden değerlendirilebilecektir. İşte bu yüzden Sanakhtın adı, aradan binlerce yıl geçmiş olmasına rağmen Mısır arkeolojisinin çözülmeyi bekleyen en ilgi çekici bilmecelerinden biri olarak yaşamaya devam etmektedir.
