Haz, insan yaşamının düşmanı değil, yaşamı sürdürmemizi sağlayan en eski biyolojik ödül sistemlerinden biridir. Yemek yemek, cinsellik, yakınlık kurmak, sevilmek, başarmak ve merak ettiğimiz bir şeyi keşfetmek haz verebilir. Beyin bu deneyimleri ödüllendirerek organizmaya kabaca bunu tekrar yap mesajı verir. Sorun tam da burada başlar. Hazın kendi içinde doğal bir bitiş çizgisi yoktur. İhtiyaç doyabilir; fakat haz, aynı deneyimin yeniden yaşanmasını isteyebilir. Bu nedenle insan bazen ihtiyacı olduğu için değil, yalnızca yeniden iyi hissetmek için tüketmeye, yemeye, içmeye, satın almaya, cinselliğe, ekrana veya başka ödüllere yönelir.
Haz Beyinde Ne Yapar?
Haz çoğu zaman yalnızca dopaminle açıklansa da beynin ödül sistemi bundan daha karmaşıktır. Dopamin özellikle ödülü isteme, ona yönelme, öğrenme ve beklenti süreçlerinde önemli rol oynarken, opioid ve endokannabinoid sistemler de haz deneyimine katkıda bulunur. İlginç olan, beynin istemek ile hoşlanmak süreçlerini tamamen aynı şekilde yürütmemesidir. Bu yüzden insan zamanla artık eskisi kadar keyif almadığı bir davranışı güçlü biçimde istemeye devam edebilir. Bağımlılığın en çarpıcı paradokslarından biri de budur: Kişi artık gerçekten mutlu olmadığı halde ödülün peşinden gitmeyi sürdürebilir.
Sık ve yoğun ödüller karşısında beynin öğrenme ve beklenti sistemleri de değişebilir. Aynı uyaranın sıradanlaşması, kişinin daha yoğun, daha yeni veya daha sık deneyimler aramasına yol açabilir. Ancak bunu dopamin bitti ya da beyin hazza tamamen duyarsızlaştı şeklinde basitleştirmek doğru değildir. Daha doğru ifade şudur: Ödül sistemi, tekrar eden deneyimlere uyum sağlar ve davranışı yöneten beklentiler değişebilir. Böylece insanın, bir kez daha dediği şey zamanla seçim olmaktan çıkıp alışkanlığa, bazı durumlarda ise bağımlılığa dönüşebilir.
Haz İnsanı Nasıl Kendine Yabancılaştırabilir?
Psikolojik açıdan tehlike, haz arayışının duyguları düzenlemenin temel yöntemi haline gelmesidir. İnsan sıkıntısını anlamak yerine telefonuna, yalnızlığını görmek yerine ilişkilere, değersizlik duygusuyla yüzleşmek yerine alışverişe, kaygısını taşımak yerine alkole veya başka hızlı ödüllere sığınabilir. O anda rahatlama gerçektir, fakat rahatlamanın nedeni ortadan kalkmış değildir. Haz burada problemi çözmekten çok, problemin hissedilmesini geciktiren bir araç haline gelir.
İnsan kendisini en çok da burada kandırabilir. Bunu seviyorum, dediği şeyin bir kısmı zamanla, bundan uzak kaldığımda kendimi kötü hissediyorum anlamına dönüşebilir. Aradaki fark önemlidir. Birincisinde insan hazza sahiptir, ikincisinde ise haz, insanın davranışlarını yönetmeye başlamıştır. Özgürlük yalnızca istediğini yapabilmek değil, istediğin bir şeyi gerektiğinde yapmamayı da seçebilmektir.
Cinsellik: Haz, Yakınlık ve Tüketim
Cinsellik, hazzın hem biyolojik hem psikolojik hem de sosyolojik boyutlarının en açık biçimde birleştiği alanlardan biridir. Sağlıklı cinsellik yalnızca bedensel ödül değildir. Güven, bağlanma, yakınlık, iletişim ve karşılıklı rıza ile birleştiğinde insanın iyi oluşuna katkıda bulunabilir. Dolayısıyla cinsel haz kendi başına zararlı veya yozlaştırıcı değildir.
Fakat cinselliğin sürekli yenilik, performans ve tüketim mantığı içerisinde yaşanması farklı bir psikolojik yapı yaratabilir. İnsan karşısındakini ilişki kurduğu bir özne yerine kendisine haz sağlayan bir nesne gibi görmeye başlayabilir. Özellikle dijital kültürde bedenlerin sürekli karşılaştırılması, sınırsız görsel uyarana erişim ve sürekli daha yenisini görme imkanı, gerçek yakınlığın gerektirdiği sabır ile hızlı ödül arasında gerilim yaratabilir. Buradaki sorun cinsellik değil; yakınlığın tüketim mantığına dönüşmesidir.
Sosyolojik Açıdan Haz: Tüketen İnsan
Modern toplum yalnızca ihtiyaçlarımızı karşılayan ürünler üretmez, yeni arzular da üretir. Reklam, sosyal medya, moda, oyunlar, eğlence endüstrisi ve dijital platformlar dikkatimizi mümkün olduğunca uzun süre ellerinde tutmak ister. Bir ürünü aldıktan kısa süre sonra yenisi çıkar, bir videonun ardından diğeri başlar; bir bildirim diğerini takip eder. Böylece yeter duygusu ekonomik açıdan pek kullanışlı olmayan bir duyguya dönüşür.
Sosyolog Zygmunt Bauman'ın tüketim toplumu üzerine düşüncelerinde insan yalnızca ürünleri tüketmez, deneyimler, kimlikler ve hatta ilişkiler de hızla tüketilebilir hale gelir. İnsan kendisini sahip oldukları, yaşadıkları ve başkalarına gösterebildikleri üzerinden kurmaya başladığında haz kişisel bir duygu olmaktan çıkarak toplumsal bir zorunluluğa dönüşebilir. Gezmelisin, almalısın, deneyimlemelisin, eğlenmelisin, genç görünmelisin, arzulanmalısın. Böyle bir toplumda mutsuz olmak kadar, yeterince mutlu görünmemek bile başarısızlık gibi hissedilebilir.
Haz Neden Mutluluk Değildir?
Psikolojide haz ile daha kalıcı iyi oluş arasında önemli bir ayrım vardır. Haz çoğunlukla kısa süreli olumlu deneyimlerle ilişkiliyken, anlam, aidiyet, amaç, yeterlilik ve güçlü ilişkiler daha uzun vadeli yaşam doyumunda önem taşır. İnsan bütün gün boyunca küçük ödüller yaşayabilir fakat gece yatağa girdiğinde yaşamının anlamsız olduğunu düşünebilir. Çünkü iyi hissetmek ile iyi bir hayat yaşadığını düşünmek aynı şey değildir.
Bu nedenle sürekli haz peşinde koşmak paradoksal biçimde hayatı fakirleştirebilir. Zorluk, beklemek, emek vermek, kaybetmek, sıkılmak ve bazen acı çekmek insan deneyiminin yalnızca istenmeyen parçaları değildir. Bazıları öğrenmenin, bağlanmanın ve anlam oluşturmanın koşuludur. Her rahatsızlığı hemen ortadan kaldırmaya çalışan insan, zamanla rahatsızlığa dayanma kapasitesini de geliştiremeyebilir.
Felsefe Haz Hakkında Ne Söylüyor?
Felsefe tarihinde haz konusunda en çok yanlış anlaşılan isimlerden biri Epikuros'tur. Epikuros hazza önem verir, fakat onun savunduğu hayat sınırsız zevklerin peşinden koşmak değildir. Tam tersine gereksiz arzuları azaltmayı, ölçülülüğü, dostluğu ve zihinsel dinginliği öne çıkarır. Çünkü bazı hazların peşinden gitmenin sonunda daha büyük acılar getirebileceğini fark eder. Bu nedenle bilge insan yalnızca, bu bana haz verir mi, diye değil, bu hazzın bedeli daha sonra ne olacak, diye de sorar.
Stoacılar meseleyi başka bir yerden ele alır. Onlara göre insanın iyi yaşamı dışarıdan gelen hazlara bağımlı hale gelmemelidir. Çünkü kontrol edemediğimiz şeylere bağlanan mutluluk kırılgandır. Schopenhauer ise arzunun yapısında daha karanlık bir döngü görür. İnsan isterken eksiklik hisseder, elde ettiğinde kısa süre rahatlar, ardından yeni bir arzu ortaya çıkar. Böyle bakıldığında haz, susuzluğu tamamen gideren suya değil, bir sonraki susuzluğu hazırlayan kısa bir molaya benzeyebilir.
Haz Zararlı mı?
Hayır. Haz olmadan insan yaşamı yalnızca renksiz değil, biyolojik açıdan da sorunlu olurdu. Yemekten zevk almak beslenmeyi, sosyal ilişkilerden haz almak bağ kurmayı, cinsellik türün devamını, başarı hissi ise öğrenme ve çabayı destekleyebilir. Müzik, sanat, sevgi, mizah, dokunma ve oyun gibi haz kaynakları insan yaşamının değerli parçalarıdır. Tehlike hazzın varlığında değil, hayatın tek pusulasına dönüşmesindedir. Çünkü her istediğini gerçekleştirmek özgürlük gibi görünse de insanın hiçbir isteğine hayır diyememesi özgürlüğün tam tersine dönüşebilir.
İnsan bu soruların cevabını dürüstçe verebildiğinde haz ile ihtiyaç, özgürlük ile bağımlılık ve yaşamak ile yalnızca uyarılmak arasındaki sınırı da görmeye başlayabilir.
