Türk denizcilik tarihinin en acı olaylarından biri olan Dumlupınar Denizaltısı Faciası, 4 Nisan 1953’te Çanakkale Boğazı’nın Nara Burnu açıklarında yaşandı. Akdeniz’de düzenlenen NATO tatbikatından Gölcük’e dönmekte olan TCG Dumlupınar, yoğun sisin ve güçlü akıntıların etkili olduğu gece saatlerinde İsveç bandıralı Naboland adlı yük gemisiyle çarpıştı. Çarpışmanın ardından ağır hasar alan denizaltı kısa süre içinde yaklaşık 90 metre derinliğe battı. Kazada 81 denizci hayatını kaybederken yalnızca beş kişi kurtulabildi.
Dumlupınar, Türk Donanması’na katılmadan önce ABD Deniz Kuvvetleri’nde USS Blower adıyla görev yapan Balao sınıfı bir denizaltıydı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında kullanılan gemi, 1950’de Türkiye’ye devredilmiş ve Kurtuluş Savaşı’nın son büyük zaferinden esinlenilerek Dumlupınar adı verilmişti. Yaklaşık üç yıl Türk Deniz Kuvvetleri bünyesinde görev yapan denizaltı, facianın yaşandığı gece Birinci İnönü denizaltısıyla birlikte Türkiye’ye dönüyordu.
Gece saat 02.00’yi geçerken Nara Burnu yakınlarında görüş mesafesi son derece düşüktü. Burası, Çanakkale Boğazı’nın hem en dar hem de akıntının en güçlü olduğu bölgelerinden biriydi. Karşı yönden gelen Naboland’ın pruvası, Dumlupınar’ın ön bölümüne büyük bir kuvvetle çarptı. Darbe, denizaltının baş torpido bölümünde ağır hasara ve hızla su almasına neden oldu. Çarpışma sırasında güvertede bulunan bazı personel denize savruldu; bunlardan beşi kurtarılırken diğer denizciler denizaltının içinde kaldı.
Denizaltının ön bölümleri kısa sürede suyla dolarken içeride bulunan personel kıç torpido dairesine ulaşmaya çalıştı. Ancak yalnızca 22 denizci, su geçirmez kapıyı kapatarak bu bölüme sığınabildi. Diğer personelin büyük bölümü çarpışma sırasında veya denizaltının batışı esnasında yaşamını yitirdi. Kıç bölümünde mahsur kalan 22 kişi ise karanlık, soğuk ve giderek azalan oksijen içinde kurtarılmayı beklemeye başladı.
Mahsur kalan denizciler, denizaltının acil durum haberleşme şamandırasını yüzeye çıkarmayı başardı. Şamandıranın üzerindeki telefon aracılığıyla denizaltının içiyle bağlantı kuruldu. Böylece yüzeydeki kurtarma ekipleri, kıç torpido dairesindeki denizcilerin hayatta olduğunu öğrendi. İçeriden verilen bilgilerde denizaltının yana doğru eğildiği, elektrik sisteminin çalışmadığı ve 22 kişinin sınırlı hava bulunan bölümde beklediği bildirildi. Bu telefon bağlantısı, facianın en dramatik ve hafızalara kazınan bölümünü oluşturdu.
Olay yerine Türk Deniz Kuvvetlerine ait Kurtaran gemisiyle birlikte Türk ve Amerikan kurtarma ekipleri gönderildi. Ancak denizaltının bulunduğu derinlik, boğazdaki güçlü akıntılar ve dönemin sınırlı dalış teknolojisi çalışmaları son derece zorlaştırdı. Dalgıçların denizaltıya ulaşması, kurtarma halatlarının sabitlenmesi ve çıkış kapağının açılması için yapılan girişimler sonuç vermedi. Kurtarma gemisinin bölgeye ulaşması da kazadan yaklaşık dokuz saat sonra mümkün olmuştu.
İçerideki oksijeni mümkün olduğunca uzun süre koruyabilmek amacıyla denizcilere konuşmamaları, hareketlerini azaltmaları, şarkı söylememeleri ve sigara içmemeleri söylendi. Saatler ilerledikçe kurtulma ihtimali giderek azaldı. Sonunda yüzeydeki görevliler, artık kurtarma umudunun kalmadığını anladıklarında denizcilere konuşabileceklerini, şarkı söyleyebileceklerini ve sigara içebileceklerini bildirdi. Bu görüşmelerle bağlantılı olarak anlatılan “Vatan sağ olsun” ifadesi, zamanla Dumlupınar faciasının ve denizcilerin fedakârlığının simgesi haline geldi. Görüşmelerin ayrıntıları farklı kaynaklarda değişiklik gösterse de son saatlerde denizcilerin ailelerine selam gönderdiği ve vatanlarına bağlılıklarını dile getirdiği aktarılmaktadır.
Bir süre sonra şamandırayı denizaltına bağlayan telefon kablosu koptu ve içerideki 22 kişiyle bütün iletişim kesildi. Buna rağmen kurtarma çalışmaları birkaç gün daha devam etti. Ancak denizaltının içindeki oksijenin tükenmesi ve karbondioksit oranının ölümcül seviyeye ulaşması nedeniyle 7 Nisan’da hayatta kalan kimsenin bulunamayacağı sonucuna varılarak çalışmalar sona erdirildi. Böylece faciada toplam 81 denizci yaşamını yitirmiş oldu.
Dumlupınar’ın batışı bütün Türkiye’de büyük bir üzüntüye neden oldu. Halk, kurtarma çalışmalarını radyodan takip etti; denizcilerin sağ çıkarılacağına ilişkin haberleri umutla bekledi. Ancak kurtarma girişimlerinin başarısızlıkla sonuçlanması, facianın toplumsal hafızada derin bir yara bırakmasına yol açtı. Denizaltının enkazı, içindeki denizcilerle birlikte bugün hala Çanakkale Boğazı’nın derinliklerinde bulunmaktadır.
Facianın ardından denizaltı kurtarma faaliyetlerinin önemi daha güçlü biçimde anlaşıldı. Derin deniz dalış ekipmanları, haberleşme sistemleri, kaçış yöntemleri ve kurtarma gemileri konusunda yeni çalışmalar yapıldı. Dumlupınar, yalnızca bir deniz kazası olarak değil, denizaltıcılığın taşıdığı riskleri ve gelişmiş kurtarma teknolojilerinin hayati önemini gösteren tarihi bir olay olarak değerlendirildi.
Bugün 4 Nisan, Türkiye’de deniz şehitlerinin anıldığı önemli günlerden biri olarak kabul edilmektedir. Çanakkale’de ve çeşitli deniz üslerinde düzenlenen törenlerde Dumlupınar’da hayatını kaybeden 81 denizci anılır. Anıtlar, müzelerde sergilenen belgeler ve onların adına yazılan eserler aracılığıyla bu trajedinin hatırası yaşatılmaya devam etmektedir.
Dumlupınar Faciası’nı unutulmaz kılan yalnızca bir denizaltının batması değildir. Karanlık ve soğuk bir bölmede saatlerce kurtarılmayı bekleyen 22 denizcinin, yüzeyde sonuç almak için mücadele eden ekiplerin ve radyolarının başında umutla bekleyen bütün bir ülkenin ortak hikâyesidir. Dumlupınar, Türk denizcilik tarihindeki en büyük acılardan biri olarak hafızalardaki yerini korurken, deniz görevlerinde hayatını kaybedenlerin cesaretini ve fedakârlığını simgelemeyi sürdürmektedir.
