İnsan, dünyayı anlamaya başladığını düşündüğü anda aslında ilk büyük kaybını yaşar, çünkü bilgi dediğimiz şey sadece boşlukları doldurmaz, aynı zamanda yeni boşluklar üretir ve zihnin içine daha önce fark etmediğin çatlaklar açar. Bu yüzden çocuklukta hissedilen o basit ve kesintisiz huzur, çoğu zaman gerçekliğin değil, eksik bilginin sağladığı geçici bir dengedir.
Bilgi arttıkça insan sadece dış dünyayı değil, kendi iç dünyasını da çözmeye başlar. Bu çözülme bir aydınlanma kadar bir dağılma da içerir. İnsan kendini analiz ettikçe, düşüncelerinin ne kadar koşullu, duygularının ne kadar değişken ve kararlarının ne kadar tesadüfi olabileceğini görür. Bu da kimlik dediği yapının sandığı kadar sağlam olmadığını fark etmesine neden olur ve bu farkındalık çoğu zaman huzur değil, ince ama sürekli bir gerilim üretir.
Sokrates’in “Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir” sözü bu yüzden bir alçakgönüllülük cümlesi olmanın ötesinde, bilginin insanı kesinliğe değil, derinleşen bir belirsizliğe sürüklediğini anlatır. İnsan öğrendikçe cevaplardan çok sorularla karşılaşır ve her cevap yeni bir ihtimalin kapısını açarak zihni sadeleştirmek yerine çoğaltır.
Bu çoğalma, modern insanın en görünmez yüklerinden biridir. Artık insan sadece yaşadığı anı değil, yaşamadığı ihtimalleri, kaçırdığı olasılıkları ve farklı seçimler yapsaydı nasıl bir hayatı olabileceğini de aynı anda düşünür. Böylece zihin tek bir gerçeklikle yetinemez hale gelir ve her alternatif, mevcut hayatın üzerine ince bir memnuniyetsizlik katmanı gibi yerleşir.
Arthur Schopenhauer bu durumu daha karanlık bir yerden yorumlar ve bilincin artmasının acıyı artırdığını söyler. Bilinç sadece olanı görmek değil, olanın eksik, geçici ve çoğu zaman kontrol dışı olduğunu fark etmek demektir. Bu da insanı kaçınılmaz olarak huzursuz eden bir gerçeklikle yüzleştirir.
Bilgi aynı zamanda yanılsamaları da ortadan kaldırır, ancak insanın sandığının aksine her yanılsama zararlı değildir. Çünkü bazı inançlar, bazı basitleştirmeler ve bazı görmezden gelmeler zihinsel dengeyi koruyan görünmez dayanaklardır. Bu dayanaklar kırıldığında insan daha gerçek bir dünyaya uyanır ama bu gerçeklik her zaman daha yaşanabilir değildir.
Modern Çağda bu durum daha da yoğunlaşır. İnsan artık sadece kendi deneyimiyle değil, başkalarının hayatlarıyla, küresel krizlerle, sonsuz bilgi akışıyla ve sürekli karşılaştırmalarla beslenen bir bilinç içinde yaşar. Bu da zihni sürekli uyarılmış halde tutar ve dinginliği istisna, huzursuzluğu ise norm haline getirir. Bu yüzden mesele bilginin iyi ya da kötü olması değil, bilginin insanın taşıyabileceğinden daha hızlı ve daha yoğun bir şekilde artmasıdır. Zihin her bilgiyi anlamlandıramaz, her gerçeği sindiremez ve her ihtimali taşıyamaz, bu da bilginin bir noktadan sonra aydınlatmaktan çok ağırlaştıran bir şeye dönüşmesine neden olur.
İnsan huzuru kaybettiğinde gerçeğe biraz daha yaklaşmış olabilir, ama bu yaklaşım her zaman bir kazanç gibi hissettirmez. Çünkü bazen huzur, doğru cevaplara sahip olmaktan değil, bazı soruları hiç sormamaktan doğar.
