Günlük hayatımız boyunca aldığımız her kararın tamamen bilinçli olduğunu düşünmek oldukça doğal görünür. Sabah hangi kıyafeti giyeceğimize karar vermekten, hangi yoldan işe gideceğimize, bir mesajı gönderip göndermemeye ya da önemli bir iş teklifini kabul edip etmemeye kadar her seçimimizin kontrolünün tamamen elimizde olduğuna inanırız. Ancak son yıllarda nörobilim alanında yapılan bazı araştırmalar, bu konuda düşündüğümüzden çok daha karmaşık bir tablo ortaya koymaktadır. Araştırmalar, beynimizin bazı kararlarla ilgili hazırlıklara, bizim o kararı bilinçli olarak verdiğimizi hissetmemizden önce başlamış olabileceğini göstermektedir. Bu bulgu, Kararları gerçekten biz mi veriyoruz, yoksa beynimiz önce karar alıyor ve biz bunu daha sonra mı fark ediyoruz sorusunu bilim dünyasının en ilgi çekici tartışmalarından biri haline getirmiştir. Bu tartışmanın en çok konuşulan örneklerinden biri, 1980'li yıllarda sinir bilimci Benjamin Libet tarafından gerçekleştirilen deneylerle gündeme gelmiştir. Libet'in deneylerinde katılımcılardan, istedikleri herhangi bir anda parmaklarını oynatmaları ve tam olarak hareket etmeye karar verdiklerini hissettikleri anı bildirmeleri istenmiştir. Aynı anda beyin aktiviteleri elektroensefalografi (EEG) ile kaydedilmiş ve ilginç bir sonuç ortaya çıkmıştır. Katılımcılar hareket etmeye karar verdiklerini düşündükleri andan yüzlerce milisaniye önce, beyinde hazırlık potansiyeli olarak adlandırılan bir elektriksel aktivite başlamış görünmektedir. Bu durum, beynin hareket için hazırlığa bilinçli farkındalıktan önce geçtiğini düşündürmüş ve özgür irade tartışmalarını yeniden alevlendirmiştir.
Sonraki yıllarda farklı araştırma ekipleri, fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) gibi daha gelişmiş yöntemlerle bu konuyu incelemeye devam etmiştir. Bazı deneylerde araştırmacılar, katılımcının hangi düğmeye basacağını, kişinin bunu bilinçli olarak ifade etmesinden birkaç saniye önce belirli doğruluk oranlarıyla tahmin edebilmiştir. Burada dikkat edilmesi gereken önemli nokta, bu tahminlerin kusursuz olmadığıdır. Araştırmalar belirli bir olasılıkla öngörü sağlayabilmiş, ancak gelecekteki kararı yüzde yüz kesinlikle belirleyememiştir. Bu nedenle söz konusu çalışmalar, beynin tüm kararları önceden kesin olarak verdiğini kanıtlamaktan ziyade, karar verme sürecinin bilinçli farkındalık başlamadan önce bazı aşamalardan geçtiğini düşündürmektedir. Aslında bu durum şaşırtıcı değildir. İnsan beyni, vücudumuzdaki en karmaşık organlardan biridir ve her saniye milyarlarca sinir hücresi arasında trilyonlarca bağlantı üzerinden bilgi alışverişi gerçekleşmektedir. Çevremizden gelen sesler, görüntüler, kokular, geçmiş deneyimler, alışkanlıklar duygular ve beklentiler sürekli olarak işlenir. Bu devasa bilgi akışının tamamını bilinçli olarak fark etmemiz mümkün değildir. Bilim insanları, beynimizin büyük bölümünün farkında olmadığımız otomatik süreçlerle çalıştığını bilincimizin ise bu süreçlerin yalnızca küçük bir bölümünü deneyimlediğini düşünmektedir.
Bununla birlikte, bu araştırmaların özgür iradenin tamamen bir yanılsama olduğunu kanıtladığını söylemek doğru değildir. Libet'in kendisi bile daha sonra yaptığı değerlendirmelerde, beynin hazırlık sürecini başlatmasının, kişinin son anda hareketi durduramayacağı anlamına gelmediğini ifade etmiştir. Ona göre bilinç, bazı durumlarda veto görevi görebilir yani hazırlık başlamış olsa bile kişi son anda hareketi gerçekleştirmemeyi seçebilir. Bu görüş, karar verme sürecinin yalnızca tek bir anlık olay değil, birkaç aşamadan oluşan dinamik bir süreç olduğunu göstermektedir
Modern nörobilim de bu konuda daha temkinli bir yaklaşım benimsemektedir. Günümüzde birçok araştırmacı, karar vermenin beynin farklı bölgeleri arasında gerçekleşen karmaşık bir iş birliği olduğunu düşünmektedir. Özellikle ön alın korteksi, dikkat sistemleri, duygu merkezleri ve ödül mekanizmaları aynı anda devreye girerek seçimlerimizi etkileyebilir. Bu nedenle bir kararın başlangıcı ile bilinçli olarak karar verdim dediğimiz an arasında geçen süre, aslında beynimizin çok sayıda bilgiyi değerlendirdiği görünmez bir hazırlık evresi olabilir
İlginç olan noktalardan biri de, beynimizin geçmiş deneyimleri kullanarak geleceği sürekli tahmin etmeye çalışmasıdır. Bazı nörobilim modellerine göre beyin, dış dünyayı yalnızca algılayan pasif bir organ değildir aksine sürekli tahminlerde bulunan aktif bir sistemdir. Bir restorana girdiğimizde menüyü görmeden önce bile ne sipariş edebileceğimiz konusunda olasılıklar üretir, tanıdık bir yüz gördüğümüzde daha kişi konuşmadan ne söyleyebileceğini tahmin etmeye çalışır ve hatta elimizi uzatırken hareketin sonucunu önceden hesaplar. Bu tahmin mekanizması, karar verme süreçlerinin neden bilinçli farkındalıktan önce başlamış gibi göründüğünü açıklayabilecek modellerden biridir. Psikoloji alanındaki araştırmalar da alışkanlıkların bu süreçte önemli rol oynadığını göstermektedir Her gün benzer saatlerde kahve içen, aynı güzergahtan işe giden veya benzer durumlarda benzer tepkiler veren kişilerde birçok davranış otomatikleşmiştir. Bu tür otomatik davranışlar sırasında beynin bilinçli düşünmeye ayırdığı enerji azalırken, karar verme süreçleri çok daha hızlı gerçekleşebilir. Dolayısıyla bazı seçimlerimizin, farkında olmadığımız sinir ağları tarafından hızla hazırlanması şaşırtıcı değildir.
Bununla birlikte, karmaşık etik kararlar, uzun vadeli planlar, yaratıcı düşünme ya da ahlaki değerlendirmeler söz konusu olduğunda süreç çok daha farklıdır. Bu tür kararlar genellikle uzun süreli değerlendirme, bilgi toplama, alternatifleri karşılaştırma ve bilinçli düşünme gerektirir. Bugüne kadar yapılan araştırmalar, basit motor hareketler üzerine elde edilen bulguların, hayatımızdaki bütün karmaşık kararları aynı şekilde açıkladığını göstermemektedir. Bu nedenle bilim insanları, laboratuvarda ölçülen kısa süreli hareket kararları ile gerçek yaşamın çok katmanlı seçimlerini birbirinden ayırmanın önemli olduğunu vurgulamaktadır. Bugün kesin olarak cevaplanamamış büyük soru şudur. Bilinç, karar veren sistemin merkezinde mi yer alıyor, yoksa beynin çok daha önce başlattığı süreçlerin farkına sonradan mı varıyor. Bilim bu soruya henüz kesin bir yanıt verebilmiş değildir. Ancak mevcut bulgular, karar verme mekanizmasının tek bir düğmeye basmak kadar basit olmadığını, aksine beynin görünmeyen katmanlarında başlayan, birçok bölgenin birlikte çalıştığı ve bilinçli farkındalıkla tamamlanan karmaşık bir süreç olduğunu göstermektedir.
Belki de en dikkat çekici gerçek şudur. Her gün Şimdi karar verdim. dediğimiz anda, beynimiz o kararın ilk hazırlıklarını çoktan başlatmış olabilir Bunun özgür iradenin ortadan kalktığı anlamına gelip gelmediği ise bilim insanlarının, filozofların ve nörobilimcilerin üzerinde çalışmaya devam ettiği, modern bilimin en derin sorularından biri olmaya devam etmektedir. Bu nedenle beyin kararı senden önce mi veriyor sorusunun bugünkü en doğru cevabı, bazı beyin süreçlerinin bilinçli farkındalıktan önce başladığına dair güçlü bulgular bulunduğu, ancak bunun özgür iradenin tamamen ortadan kalktığını gösterdiğinin söylenemeyeceği şeklindedir. Bu ayrım, hem bilimsel doğruluk hem de konunun doğru anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır
