Çoğumuz geçen yıl bugün ne yaptığımızı hatırlamayız. Hatta birkaç hafta önce yediğimiz bir akşam yemeğini veya sıradan bir pazartesi günü kiminle konuştuğumuzu bile unutabiliriz. Fakat çok az sayıda insan için geçmiş böyle çalışmaz. Onlara herhangi bir tarih söylediğinizde o günün haftanın hangi günü olduğunu, nerede olduklarını ve hayatlarında neler yaşandığını olağanüstü ayrıntılarla anlatabilirler. Bu sıra dışı bellek özelliği hipertimezi, bilimsel literatürde daha yaygın kullanılan adıyla Highly Superior Autobiographical Memory (HSAM) olarak bilinir.
Hipertimezinin bilim dünyasında tanınmasını sağlayan en önemli vakalardan biri Jill Price oldu. Price, araştırmacılara hayatındaki geçmiş tarihleri olağanüstü ayrıntılarla hatırladığını anlatmıştı. California Üniversitesi Irvine’dan nörobiyolog James McGaugh ve çalışma arkadaşları onu yıllarca inceledi. Araştırmacılar Price’a geçmiş yıllardan rastgele tarihler sorduklarında, o tarihlerde yaşadığı kişisel olayları ve bazı kamuya açık olayları dikkat çekici doğrulukla hatırlayabildiğini gördüler. Vaka 2006 yılında bilimsel literatürde yayımlandı ve benzer belleğe sahip başka insanların araştırılmasının önünü açtı.
Ancak hipertimezi çoğu zaman yanlış anlaşılır. Bu kişiler gördükleri veya okudukları her şeyi kusursuz biçimde kaydeden insan kameralar değildir. Olağanüstü yetenekleri özellikle otobiyografik bellekte, yani kendi yaşamlarının geçmişine ilişkin anılarda ortaya çıkar. Bir kitabın bütün sayfalarını tek okumada ezberlemek, karşılaşılan her yüzü hatırlamak veya herhangi bir konuda sınırsız bilgi depolamak hipertimezinin tanımı değildir.
Daha da ilginci, hatırlama çoğu zaman büyük bir zihinsel çaba gerektirmez. Belirli bir tarih, geçmişteki başka ayrıntıları kendiliğinden harekete geçirebilir. Örneğin 17 Mayıs 1998 gibi bir tarih söylendiğinde kişi o gün nerede bulunduğunu, ne yaptığını veya kendisi için önemli olan başka ayrıntıları hatırlayabilir. Bununla birlikte performans kişiden kişiye değişir ve anılar tamamen hatasız değildir.
Araştırmacılar HSAM sahibi insanların beyinlerinde bazı yapısal ve işlevsel farklılıklar bildirmiş olsa da bu özelliğin tek bir beyin bölgesi veya tek bir mekanizmayla açıklanabildiği söylenemez. Otobiyografik anıları sık sık düşünmek, tarihlere yoğun ilgi göstermek ve geçmiş olayları zihinde tekrar etmek gibi davranışların da olağanüstü hatırlama performansıyla ilişkili olabileceği araştırılıyor.
Hipertimezinin en düşündürücü tarafı ise unutmanın değerini ortaya çıkarmasıdır. İlk bakışta hayatımızdaki hemen her günü hatırlamak büyük bir üstünlük gibi görünebilir. Fakat geçmişte yaşanan utanç, ayrılık, kayıp veya üzücü olayların da son derece canlı biçimde hatırlanabilmesi bu yeteneğin zorlayıcı bir tarafıdır. Jill Price geçmişinin zihninde sürekli var olmasının zaman zaman yorucu olabildiğini anlatmıştır.
Üstelik olağanüstü otobiyografik belleğe sahip olmak, insan belleğinin temel özelliklerini ortadan kaldırmaz. Araştırmalar HSAM sahibi kişilerin de bazı deneysel koşullarda yanlış anılar oluşturabileceğini göstermiştir. Başka bir deyişle çok güçlü bir hafıza bile kusursuz değildir. İnsan belleği geçmişi bir video kaydı gibi oynatmaz, bilgileri yeniden yapılandırarak hatırlar. Hipertimezi bu nedenle yalnızca hiçbir şeyi unutmayan insanlar hikayesi değildir. Asıl ilginç olan, onların bize unutmanın da beynin normal ve gerekli işlevlerinden biri olduğunu hatırlatmasıdır. İnsan zihni her ayrıntıyı sonsuza kadar saklamak yerine bazı bilgileri güçlendirir, bazılarını değiştirir ve bazılarını zamanla erişilmesi zor hale getirir. Hipertimezi bize hafızanın ne kadar güçlü olabileceğini gösterirken, unutabilmenin neden bazen en az hatırlamak kadar önemli olduğunu da düşündürüyor.
