Türk müziğinin tarihinde bazı sanatçılar yalnızca sesleriyle değil, bir dönemin kültürünü değiştiren kişilikleriyle de yer edinmiştir. Zeki Müren, bu isimlerin en dikkat çekici örneklerinden biridir. Kusursuza yakın Türkçe kullanımı, kendine özgü yorumculuğu, sıra dışı sahne kostümleri ve güçlü sanat disipliniyle Türk sanat müziğinin sınırlarını genişleten Müren, milyonlarca insanın hafızasında "Sanat Güneşi" olarak yerini aldı. Ancak bu büyük kariyerin başlangıcında, Bursa'da müziğe ilgi duyan ve henüz çocuk yaşlarda yeteneği fark edilen bir öğrenci vardı.
6 Aralık 1931'de Bursa'da dünyaya gelen Zeki Müren, Kaya ve Hayriye Müren çiftinin tek çocuğuydu. İlk ve ortaöğrenimini Bursa'da tamamladı. Müzik yeteneği öğretmenlerinin dikkatini çektiğinde henüz ilkokul öğrencisiydi. Tamburi İzzet Gerçeker'den solfej ve usul dersleri alarak müzik bilgisinin temellerini oluşturdu. Daha sonra İstanbul'daki Boğaziçi Lisesi'nde eğitimine devam etti. Bu dönemde Agopos Efendi ve Udi Krikor gibi müzisyenlerden ders aldı. Şerif İçli, Refik Fersan ve Şükrü Tunar gibi Türk müziğinin önemli isimleriyle çalışması, gelecekteki yorumculuğunun şekillenmesinde belirleyici oldu.
Müren'in yetenekleri müzikle sınırlı değildi. Resim, desen ve süsleme sanatlarına da büyük ilgi duyuyordu. 1950 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nin Yüksek Süsleme Bölümüne girdi. Sabih Gözen Atölyesi'nde eğitim gördü ve bölümünü birincilikle tamamladı. Akademide kazandığı estetik anlayış, ilerleyen yıllarda sahne kostümlerinden dekor tasarımlarına kadar sanat hayatının pek çok alanında kendisini gösterecekti. Zeki Müren için sahne, yalnızca şarkı söylenen bir yer değil, görsel sanatların da yer aldığı bütünlüklü bir gösteri alanıydı.
Kariyerindeki ilk büyük dönüm noktası 1950 yılında yaşandı. İstanbul Radyosu'nun açtığı ve 186 adayın katıldığı solistlik sınavını birincilikle kazandı. 1 Ocak 1951 tarihinde ilk canlı radyo konserini verdi. Henüz 19 yaşındaydı. Konserde kendisine Hakkı Derman, Şerif İçli, Şükrü Tunar ve Refik Fersan gibi dönemin önemli müzisyenleri eşlik etti. Genç sanatçının sesi, yorumu ve Türkçeyi kullanma biçimi büyük ilgi gördü. Bu başarının ardından yaklaşık 15 yıl boyunca radyo programlarında eserler seslendirdi. Radyo, Zeki Müren'in sesini Türkiye'nin dört bir yanına taşıyan en önemli araçlardan biri oldu.
Plak çalışmalarıyla ünü giderek büyüyen sanatçı, 1954 yılında "Beklenen Şarkı" filmiyle sinema dünyasına adım attı. Filmde Türk sinemasının öncü isimlerinden Cahide Sonku ile başrolü paylaştı. Büyük ilgi gören yapım, Müren'in yalnızca sesiyle değil, oyunculuğuyla da geniş kitlelere ulaşmasını sağladı. Ardından "Berduş", "Altın Kafes", "Kırık Plak" ve "Hayat Bazen Tatlıdır" gibi filmlerde rol aldı. Sinema kariyeri boyunca 17 filmde başrol oynadı. Böylece Türk sanat müziğinin sevilen sesi, Yeşilçam'ın da tanınan yüzlerinden biri haline geldi.
26 Mayıs 1955'te verdiği ilk sahne konseri, kariyerinin bir başka önemli aşamasıydı. Aynı yıl "Manolyam" adlı eseriyle Türkiye'de ilk kez verilen Altın Plak Ödülü'nü kazandı. Gazino kültürünün yükselişe geçtiği yıllarda Zeki Müren, sahne performanslarıyla büyük bir hayran kitlesine ulaştı. Özellikle Maksim Gazinosu'ndaki programları, dönemin eğlence hayatının önemli etkinlikleri arasında yer aldı. Sanatçı, güçlü repertuvarı ve seyirciyle kurduğu yakın iletişim sayesinde yıllarca sahnelerin en çok aranan isimlerinden biri oldu.
Zeki Müren'in sahne anlayışı, Türk müzik tarihinde ayrı bir yere sahipti. Geleneksel sahne kıyafetlerinin dışına çıkarak işlemeli, taşlı, renkli ve gösterişli kostümler kullandı. Bu kostümlerin önemli bir bölümünü kendisi tasarladı. Saz heyetinin uyumlu kıyafetler giymesi ve sahnede T biçiminde podyum kullanılması gibi uygulamalarla konserlerin görsel düzenine yenilikler getirdi. Döneminin alışılmış erkek sanatçı görünümünden farklı bir sahne kimliği oluşturması hem dikkat çekti hem de tartışmalara yol açtı. Buna rağmen Müren, kendine özgü sanat anlayışını sürdürerek Türk eğlence tarihinde benzersiz bir yer edindi.
Bestecilik, onun kariyerinin bir diğer önemli yönüydü. "Şimdi Uzaklardasın", "Manolyam", "Bülbül Aşıkmış Güle" ve "Gözlerinin İçine Başka Hayal Girmesin" gibi eserleri Türk sanat müziğinin sevilen repertuvarına kazandırdı. Yüzlerce beste yapan sanatçı, 600'ü aşkın plak ve kaset çalışmasıyla geniş bir müzik mirası bıraktı. Şarkı sözlerini anlaşılır biçimde seslendirmesi, kelimelerin vurgularına gösterdiği özen ve kendine özgü yorum tekniği, onun sanatçı kimliğinin ayırt edici özellikleri arasında yer aldı.
Müren'in ünü Türkiye sınırlarını da aştı. 1976 yılında Londra'daki Royal Albert Hall'da konser verdi. Bu prestijli salonda sahne alan ilk Türk sanatçı olarak müzik tarihine geçti. Sanat hayatı boyunca resim ve desen çalışmalarını da sürdürdü; eserlerini çeşitli sergilerde sanatseverlerle buluşturdu. 1991 yılında kendisine Devlet Sanatçısı unvanı verildi. Böylece uzun yıllar boyunca müzik, sinema ve sahne sanatlarına yaptığı katkılar resmi olarak da onurlandırıldı.
İlerleyen yıllarda sağlık sorunları nedeniyle sahne çalışmalarını azalttı ve yaşamının önemli bir bölümünü Bodrum'da geçirmeye başladı. Ancak müzik dünyasından tamamen kopmadı. 24 Eylül 1996 tarihinde, TRT İzmir Televizyonu'nda kendisi için düzenlenen bir tören sırasında kalp krizi geçirdi ve 64 yaşında hayatını kaybetti. Yıllarca mikrofon başında milyonlara ulaşan sanatçının yaşamı, yine bir televizyon stüdyosunda sona erdi.
Zeki Müren, ölümünden sonra da Türkiye'nin kültürel hafızasında yaşamaya devam etti. Vasiyeti doğrultusunda mal varlığının önemli bir bölümü Türk Eğitim Vakfı ile Türk Silahlı Kuvvetleri Mehmetçik Vakfına bırakıldı. Bodrum'daki evi müzeye dönüştürülerek kişisel eşyaları, sahne kostümleri, fotoğrafları ve sanat çalışmaları ziyaretçilere açıldı. Bursa'da başlayan müzik yolculuğu, Türk sanat müziğinin en önemli kariyer hikayelerinden birine dönüştü. Zeki Müren'in bıraktığı miras, yalnızca unutulmaz şarkılardan değil, sahne sanatlarına kazandırdığı yeniliklerden ve kendine özgü bir sanatçı kimliği oluşturma cesaretinden meydana geldi.
