Şu anda bu cümleyi okumaya başladığınız an artık yok. Birkaç saniye önce yaşandı ve geri dönmenin tek yolu onu hatırlamak. Biraz sonra okuyacağınız cümle ise henüz sizin için gerçekleşmedi. İşte tam burada, her gün kullandığımız saatlerin ve takvimlerin arkasında saklanan insanlığın binlerce yıldır düşündüğü fakat hala bütün yönleriyle çözemediği büyük soru ortaya çıkıyor. Geçmiş artık yaşanmıyorsa, gelecek henüz yaşanmadıysa ve şimdi dediğimiz an onu fark ettiğimiz anda geçmişe dönüşüyorsa, zaman dediğimiz şey gerçekte nedir. İnsanlık zamanı anlamadan çok önce onu ölçmeye başladı. Güneşin doğuşunu ve batışını izledik, Ay'ın döngülerini takip ettik, mevsimleri birbirinden ayırdık ardından güneş saatlerini, mekanik saatleri ve sonunda son derece hassas atom saatlerini geliştirdik. Bugün bir saniyeyi olağanüstü hassaslıkla ölçebiliyoruz, fakat bir şeyi hassas biçimde ölçebilmek onun doğasını tamamen anladığımız anlamına gelmiyor. Saat bize görünmez bir nehrin ne kadarının akıp gittiğini göstermiyor düzenli fiziksel süreçleri birbirleriyle karşılaştırmamızı sağlıyor. Bu yüzden asıl soru, saatin zamanı ölçüp ölçemediğinden çok daha derinde duruyor. Ölçtüğümüz şey gerçekten akan bir zaman mı, yoksa evrendeki değişimleri sıralamak için kullandığımız temel bir fiziksel boyut mu?
Gündelik hayatımızda zamanın evrenin her yerinde aynı olduğunu düşünmeye alışığız. İstanbul'da geçen bir saniyenin, Dünya'dan milyonlarca kilometre uzakta bulunan bir gözlemci için de aynı şekilde geçeceğini sezgisel olarak kabul ediyoruz. Sanki evrenin görünmeyen bir köşesinde devasa bir saat çalışıyor ve var olan her şey onun ritmine uymak zorundaymış gibi düşünüyoruz. Fakat modern fizik, özellikle Albert Einstein'ın görelilik kuramları, bu rahat düşünceyi ciddi biçimde sarstı. Zamanın ölçülme biçimi hareketten ve kütleçekim koşullarından bağımsız değildir Farklı hareket durumlarında bulunan ya da farklı kütle çekim koşullarına maruz kalan gözlemciler için geçen süreler farklı olabilir. Zaman genişlemesi adı verilen bu olgu yalnızca matematiksel bir oyun ya da bilimkurgu fikri değildir modern fiziğin deneysel olarak doğrulanmış sonuçlarından biridir. Bu gerçek, insan zihninin alışmakta zorlandığı çok önemli bir sonucu beraberinde getirir. Evrenin her noktası için geçerli herkesin üzerinde anlaşabileceği mutlak bir şimdi kavramı düşündüğümüz kadar basit değildir. Biz günlük yaşamımızda şu anda derken sanki bütün evren aynı anda bizimle birlikte o anı yaşıyormuş gibi davranırız, fakat görelilik fiziği eşzamanlılık kavramının gözlemcinin hareket durumuyla ilişkili olduğunu gösterir. Böylece insanlığın belki de en doğal kabul ettiği düşüncelerden biri çatlamaya başlar: Eğer evrensel ve mutlak bir şimdi yoksa, bizim böylesine güçlü biçimde hissettiğimiz şu an duygusu nereden geliyor?
İşte burada fizik ile insan zihni birbirine dokunmaya başlıyor. Çünkü insan zamanı bir denklem olarak yaşamıyor. Bekliyor, özlüyor, hatırlıyor pişman oluyor, geleceği düşünüyor, geçmişe dönmek istiyor ve bazen yalnızca birkaç dakikanın bitmesini beklerken zamanın neredeyse durduğunu hissediyor. Sevdiğiniz biriyle geçirilen iki saat birkaç dakika gibi gelebilirken, önemli bir haber beklediğiniz on dakika bitmek bilmeyebilir. Çocukken yaz tatilleri sanki aylar değil yıllar sürüyormuş gibi gelirken, yetişkinlikte birkaç yılın ne zaman geçtiğini anlayamadığımız dönemler yaşayabiliriz. Saat değişmez, saniyenin tanımı değişmez, fakat zamanı yaşayan insanın deneyimi sürekli değişir. Bunun nedeni beynimizin zamanı bir duvar saatine bakar gibi doğrudan algılamamasıdır. Zaman deneyimimiz dikkat, hafıza, duyusal bilgiler, beklentiler duygular ve çeşitli sinirsel süreçlerin birlikte çalışmasıyla oluşur. Beyin dış dünyadan gelen bilgileri işlemek, olayların hangi sırayla gerçekleştiğini anlamak ve bütün bunlardan tutarlı bir gerçeklik oluşturmak zorundadır. Görsel, işitsel ve bedensel bilgiler aynı yollarla ve aynı hızlarda işlenmediği halde bilincimiz çoğu zaman dünyayı kesintisiz bir bütün olarak deneyimler. Başka bir ifadeyle biz gerçekliği olduğu anda kusursuz biçimde kaydeden kameralar değiliz beynimiz aldığı bilgilerden anlamlı ve süreklilik taşıyan bir deneyim oluşturur.
Bu noktada geçmiş hakkında düşünmek meseleyi daha da ilginç hale getirir. Çocukluğunuzdaki herhangi bir günü gözünüzün önüne getirin. O gün oturduğunuz oda, konuştuğunuz insanlar, dışarıdaki hava, masanın üzerindeki eşyalar, duyduğunuz sesler... O an artık fiziksel olarak erişebileceğiniz bir yerde değildir. Geçmişe dönüp onu yeniden gözlemleyemezsiniz. Ona yalnızca hafızanız aracılığıyla ulaşabilirsiniz. Üstelik hafıza geçmişin kusursuz bir video kaydı değildir beyin hatırlarken parçaları yeniden bir araya getirir. Yani geçmişi tekrar yaşamıyoruz, geçmişin zihnimizde kalan izlerinden bir temsil oluşturuyoruz. Gelecekle ilişkimiz ise daha da tuhaftır. Geleceği hatırlayamayız çünkü henüz deneyimlememişizdir bunun yerine tahmin eder, planlar, korkar, umut eder ve olası senaryolar oluştururuz. Böylece insan bilinci iki görünmez alanın arasında yaşar. Bir tarafta yalnızca hafızayla erişebildiği geçmiş, diğer tarafta yalnızca tahminlerle yaklaşabildiği gelecek vardır. Ortada ise adına şimdi dediğimiz son derece dar bir deneyim bulunur. Fakat o şimdi bile onu fark ettiğimiz anda geçmiş olmaya başlamıştır. Tam burada zamanın en büyük felsefi problemlerinden biri karşımıza çıkar. Zaman gerçekten akıyor mu?
Bu soruya verilmiş tek bir cevap yoktur. Zaman felsefesinde yalnızca şimdinin gerçek olduğunu savunan yaklaşımlar bulunduğu gibi geçmişin şimdinin ve geleceğin gerçekliğini farklı biçimde ele alan eternalist görüşler de vardır. Bu tartışmaların en dikkat çekici sonuçlarından biri halk arasında blok evren adıyla bilinen düşüncedir. Bu yaklaşımı anlamanın en kolay yollarından biri hayatınızı uzun bir film şeridi olarak hayal etmektir. İlk karelerde doğumunuz, daha ileride çocukluğunuz, gençliğiniz ve bugün bulunur. Biz filmi izlerken yalnızca ekrandaki kareyi görüyor ve ona şimdi diyoruz. Biraz önce gördüğümüz karelere geçmiş, henüz görmediğimiz karelere ise gelecek adını veriyoruz. Fakat filmin tamamı makarada bulunuyorsa, ekranda görünmeyen karelerin yok olduğunu söyleyebilir miyiz. İşte blok evren fikri tam olarak bu noktada insanın günlük zaman algısını sarsar. Eğer uzay ve zaman dört boyutlu bir yapı olarak ele alınırsa, zamanın bizim deneyimlediğimiz anlamda sürekli olarak akması gerekip gerekmediği ciddi bir felsefi ve fiziksel tartışmaya dönüşür. Bu düşünce, zaman kesinlikle bir yanılsamadır anlamına gelmez Böyle bir cümle bilimsel açıdan gereğinden fazla iddialı olur. Fizikte zaman hala temel bir rol oynar, olaylar arasında zamansal ilişkiler vardır ve ölçülebilir süreler fiziksel sonuçlar doğurur. Asıl tartışma, zamanın var olup olmadığı kadar, bizim hissettiğimiz zamanın geçişi deneyiminin evrenin temel bir özelliği olup olmadığıdır. Bu ihtimali biraz daha ileri götürdüğümüzde oldukça sarsıcı bir soru ortaya çıkar. Geçmiş gerçekten yok oldu mu?
Çocukken olduğunuz insan tamamen ortadan mı kalktı? Hayatınızın en mutlu günü artık hiçbir anlamda mevcut değil mi? Kaybettiğiniz biriyle yaptığınız son konuşma evrenden tamamen silindi mi, yoksa yalnızca sizin artık erişemediğiniz bir zamansal konumda mı bulunuyor? Bugün bilimin bu sorulara evet, kesinlikle böyledir diyebileceği bir cevap yoktur. Bunlar zamanın ontolojisiyle ilgili büyük felsefi problemlerdir. Fakat sorunun kendisi bile zaman hakkında günlük hayatta kullandığımız basit geçmiş, şimdi ve gelecek ayrımının ne kadar derin problemler taşıdığını göstermeye yeter. Daha da ileri gidersek geleceğin statüsü karşımıza çıkar. Eğer geçmiş, şimdi ve gelecek dört boyutlu bir uzay zaman yapısının parçaları olarak düşünülebiliyorsa, yarın vereceğiniz kararın anlamı nedir? Henüz oluşmamış bir karar mı vereceksiniz, yoksa sizin henüz deneyimlemediğiniz bir olaydan mı söz ediyoruz? Bu sorudan doğrudan kader kanıtlandı ya da özgür irade yoktur sonucuna ulaşmak doğru değildir eternalizm, determinizm ve özgür irade aynı problem değildir. Fakat soru yine de insan zihninin kolay kolay üzerinden atlayamayacağı kadar güçlüdür. Gelecek oluşan bir şey midir, yoksa bizim henüz ulaşmadığımız bir bölüm müdür?
Zamanın garipliği için evrenin uzak köşelerine gitmemize de gerek yoktur. Kendi hayatımız zaten küçük bir zaman laboratuvarıdır. Çocukluk yıllarının neden bu kadar uzun, yetişkinlik yıllarının ise neden giderek daha hızlı geçiyormuş gibi hissedildiğini düşünün. Bunun tek ve kesin bir açıklaması yoktur. Yaşanan bir yılın toplam hayatımıza oranının değişmesi, hayatımızdaki yenilik miktarı, rutinlerin artması, dikkatimizin nasıl dağıldığı ve anıların bellekte nasıl saklandığı gibi birçok etken zaman deneyimimizi etkileyebilir. Yeni deneyimlerle dolu bir dönem belleğimizde çok sayıda farklı iz bırakırken birbirine benzeyen günler geriye dönüp baktığımızda tek bir dönem halinde sıkışmış gibi görünebilir. Bu nedenle bazen on yıl önce yaşanmış bir olay için içtenlikle Daha dün gibiydi deriz. Takvim on yıl geçtiğini söyler, zihnimiz ise buna inanmakta zorlanır. Belki de burada çok önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor. Zamanın bir yanılsama olduğunu söylemek yerine, zamanın bizim deneyimlediğimiz biçimde akıyor olmasının bir yanılsama olup olmadığını sormak daha doğru olabilir. Çünkü fiziksel değişim vardır. Bedenimiz yaşlanır, yıldızlar doğar ve ölür, atomlar etkileşir, gezegenler hareket eder, nedenler sonuçlarla ilişki kurar ve evrende olaylar gerçekleşir. Fakat bütün bunların üzerinde ayrıca görünmez bir nehir gibi akan bağımsız bir zaman maddesi bulunduğunu düşünmek, insan sezgisinin gerçekliğe eklediği bir görüntü olabilir.
Belki evren geçmiş, şimdi ve gelecek adı verilen üç ayrı çekmeceye bölünmüş değildir. Belki şimdi dediğimiz şey bütün kozmosun ortak anı değil bilincimizin gerçeklikle kurduğu ilişkinin sonucudur. Belki insan zihni devasa bir uzay-zaman yapısının yalnızca küçük bir bölümünü deneyimlerken o bölüme şimdi, hafızasında taşıdığı bölümlere geçmiş, henüz deneyimlemediği bölümlere ise gelecek adını veriyordur. Bunun gerçekten böyle olup olmadığını bugün kesin olarak bilmiyoruz. Fakat bildiğimiz bir şey var: Modern fiziğin ortaya çıkardığı zaman kavramı duvardaki saatin bize öğrettiği zamandan çok daha tuhaf, çok daha esnek ve çok daha derindir. Şimdi bu yazının ilk cümlesine geri dönün. Onu okuduğunuz an artık geçmişte. Bu son cümleler ise yazıya başladığınız sırada sizin için gelecekteydi. Şimdi onları okuyorsunuz. Biraz sonra telefonunuzu kapattığınızda veya başka bir sayfaya geçtiğinizde bu an da geçmiş olacak. Saatiniz ilerlemeye devam edecek, Dünya dönmeye devam edecek, bedeniniz değişecek, yeni anılar oluşacak ve siz bütün bunlara bakarak zaman geçti diyeceksiniz
Fakat belki hayatımız boyunca yanlış fiili kullanıyoruz. Belki zaman hiçbir yere gitmiyor. Belki geçmiş arkamızda uzaklaşmıyor, gelecek de bize doğru yaklaşmıyor. Belki evren bizim önce ve sonra dediğimiz kavramlardan çok daha büyük bir yapıya sahip ve insan bilinci bu yapının içerisinde yalnızca erişebildiği küçücük pencereye bakarak zamanın aktığını düşünüyor. Eğer öyleyse asıl soru Zaman gerçek mi? değildir. Asıl soru çok daha tuhaftır. Eğer zaman gerçekten akmıyorsa, hayatımız boyunca geçtiğini hissettiğimiz şey neydi? Belki cevap duvardaki saatte değildir. Belki takvim yapraklarında da değildir. Belki cevap, yıllar sonra eski bir fotoğrafımıza baktığımızda bir anlığına durmamıza neden olan o garip duygunun içinde saklıdır. Çünkü saatler belki de zamanın geçtiğini göstermiyor. Saatler yalnızca değişimi sayıyor. Ve belki de insanın en büyük yanılgılarından biri, değişen kendisi olduğu halde hareket eden şeyin zaman olduğunu düşünmesidir. Belki zaman geçmiyor. Geçen biziz.
