ATATÜRK'ÜN BOZKURT SOYADINI VERDİĞİ, CUMHURİYET'İN HUKUK DEVRİMİNE DAMGA VURAN DEVLET ADAMI
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yılları, yalnızca savaş meydanlarında kazanılan zaferlerin yeni bir devletin sınırlarına dönüştüğü bir dönem değil aynı zamanda yüzyıllardır devam eden hukuk anlayışının, devlet yönetiminin, toplumsal ilişkilerin ve vatandaşlık kavramının yeniden tanımlandığı büyük bir dönüşüm süreciydi. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde gerçekleştirilen bu dönüşümün en önemli isimlerinden biri, hayatını bağımsızlık düşüncesine, Cumhuriyet'in hukuk düzeninin kurulmasına ve Türkiye'nin uluslararası alanda egemen bir devlet olarak kabul edilmesine adayan Mahmut Esat Bozkurt'tu. Bugün adı çoğunlukla Türk Medeni Kanunu ve Bozkurt Lotus Davası ile anılan Mahmut Esat Bozkurt'un hayatı, aslında Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminden Milli Mücadele'ye, Cumhuriyet'in ilanından hukuk devrimlerine kadar uzanan, Türkiye'nin modernleşme tarihinin en çalkantılı ve belirleyici yıllarını içinde barındıran bir mücadele hikayesidir.
Kuşadası'nda başlayan bir hayat ve genç yaşta şekillenen bağımsızlık düşüncesi. Mahmut Esat Bozkurt, 1892 yılında Aydın vilayetine bağlı Kuşadası'nda dünyaya geldiğinde Osmanlı İmparatorluğu, siyasi ve ekonomik sorunlarla mücadele ediyor, Avrupa devletlerinin baskısı altında varlığını sürdürmeye çalışıyor ve özellikle kapitülasyonlar nedeniyle ekonomik ve hukuki egemenliğini önemli ölçüde sınırlandıran bir düzenin içerisinde bulunuyordu. Babası Hasan Bey, annesi Mekkiye Hanım olan Mahmut Esat, ilk öğrenimini Kuşadası ve İzmir'de tamamladıktan sonra İstanbul'a giderek hukuk eğitimi almaya başladı ve henüz gençlik yıllarında devletlerin bağımsızlığı, milletlerin kendi kaderini belirleme hakkı ve hukukun toplumsal hayat üzerindeki etkileriyle yakından ilgilendi. 1908 yılında İstanbul Hukuk Mektebine giren Mahmut Esat, 1912 yılında buradan mezun olduktan sonra öğrenimini Avrupa'da sürdürmeye karar verdi ve İsviçre'ye giderek Lozan ve Fribourg'da hukuk alanında çalışmalar yaptı. Avrupa'da geçirdiği yıllar, onun yalnızca hukuk bilgisini geliştirmesini sağlamadı, aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin yabancı ülkelere tanıdığı ayrıcalıkları, kapitülasyonların yarattığı egemenlik sorunlarını ve bağımsız bir devletin kendi toprakları üzerinde nasıl bir hukuk düzenine sahip olması gerektiğini daha kapsamlı biçimde değerlendirmesine imkân tanıdı. 1919 yılında tamamladığı Osmanlı kapitülasyon rejimini inceleyen doktora tezinde, bir devletin kendi ülkesinde yabancı devletlerin ayrıcalıklarına bağlı kalmasının egemenlik anlayışıyla nasıl çatıştığını ele aldı ve ilerleyen yıllarda Cumhuriyet'in hukuk politikalarında savunacağı tam bağımsızlık düşüncesinin akademik temellerini ortaya koydu.
Avrupa'daki akademik hayatını bırakarak Milli Mücadele'ye katılması. 1919 yılında İzmir'in Yunan ordusu tarafından işgal edilmesi, Mahmut Esat'ın hayatında belirleyici bir dönüm noktası oldu çünkü Avrupa'da hukuk eğitimi almış, akademik çalışmalarını tamamlamış ve kendisine farklı bir meslek hayatı kurabilecek durumda olan genç hukukçu, ülkesinin bağımsızlık mücadelesine katılmayı tercih ederek Anadolu'ya döndü. Kuşadası ve çevresindeki milli direniş faaliyetlerine katılan Mahmut Esat, Kuva-yi Milliye hareketi içerisinde görev aldı ve işgale karşı yürütülen mücadelenin yalnızca askeri bir direniş olmadığını, aynı zamanda milletin kendi geleceği üzerinde söz sahibi olma iradesinin savunulması anlamına geldiğini düşünüyordu. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla başlayan yeni siyasi dönemde İzmir milletvekili seçilen Mahmut Esat, 16 Ağustos 1920'de Meclis çalışmalarına katıldı ve ölümüne kadar sürdüreceği milletvekilliği görevinde ulusal egemenlik ekonomik bağımsızlık ve Cumhuriyet'in temel kurumlarının oluşturulması konularında etkin bir rol üstlendi. Onun için bağımsızlık, yalnızca yabancı orduların Anadolu topraklarından çıkarılmasıyla tamamlanabilecek bir hedef değildi ekonomik kaynakları üzerinde karar veremeyen yabancı devletlerin hukuki ayrıcalıklarını sürdüren ve kendi vatandaşları için çağdaş bir adalet sistemi kuramayan bir ülkenin gerçek anlamda bağımsız sayılamayacağı düşüncesi, siyasi hayatının merkezinde yer alıyordu.
İktisat Bakanlığı ve ekonomik bağımsızlık mücadelesi. Mahmut Esat Bozkurt'un Cumhuriyet tarihindeki rolü çoğunlukla hukuk alanındaki çalışmalarıyla sınırlandırılsa da Milli Mücadele'nin son döneminde üstlendiği İktisat Vekilliği görevi, onun devlet yönetimine ve bağımsızlık kavramına yaklaşımını anlamak açısından son derece önemlidir. 12 Temmuz 1922 tarihinde İktisat Vekilliğine getirilen Mahmut Esat, 22 Eylül 1923 tarihine kadar sürdürdüğü bu görev sırasında savaşların ağır ekonomik sonuçlarıyla karşı karşıya bulunan Anadolu'da üretimin artırılmasını çiftçilerin kredi imkanlarına kavuşmasını, yerli sanayinin geliştirilmesini ve Türk girişimcilerin ticaret hayatında daha güçlü bir konuma ulaşmasını amaçlayan çalışmalar yürüttü. Özellikle köylülerin tefecilere bağımlılığını azaltacak kredi düzenlemeleri ve yerli sermayenin güçlendirilmesine yönelik girişimler üzerinde durması, onun siyasi düşüncesinde ekonomik bağımsızlığın askeri ve hukuki bağımsızlıktan ayrı değerlendirilemeyeceğini göstermekteydi. 1923 yılında düzenlenen İzmir İktisat Kongresi'nin hazırlık ve gerçekleştirilme sürecinde de önemli görevler üstlenen Mahmut Esat, yeni Türkiye'nin ekonomik geleceğinin tartışıldığı bu tarihi toplantının ortaya çıkmasında etkili olan isimlerden biri oldu.
Atatürk ile çalışma arkadaşlığı ve Cumhuriyet'in hukuk devrimi. Cumhuriyet'in ilanından sonra Mustafa Kemal Atatürk'ün öncelikli hedeflerinden biri, Osmanlı döneminden devralınan ve farklı hukuk kaynaklarına dayanan düzenin yerine, vatandaşların hukuki statüsünü ortak esaslar çerçevesinde belirleyen, laik ve çağdaş bir hukuk sistemi oluşturmaktı. 22 Ekim 1924 tarihinde Adliye Vekilliğine getirilen Mahmut Esat Atatürk'ün önderliğinde yürütülen bu büyük dönüşümün başlıca uygulayıcılarından biri haline geldi ve 1930 yılına kadar sürdürdüğü bakanlık döneminde Türk hukuk tarihinin en kapsamlı değişikliklerinin gerçekleştirilmesinde görev aldı. Mahmut Esat'ın hukuk anlayışında, bir devletin bağımsızlığının en önemli göstergelerinden biri kendi vatandaşlarına uyguladığı kanunları belirleyebilmesi ve yargı yetkisini başka devletlerin müdahalesine ihtiyaç duymadan kullanabilmesiydi. Bu nedenle hukuk reformlarını yalnızca eski kanunların yerine yenilerinin yazılması olarak değil, Cumhuriyet'in egemenliğini ve toplumsal yapısını güçlendiren bir dönüşüm olarak değerlendiriyordu. 1925 yılında Ankara Hukuk Mektebinin açılması Cumhuriyet'in yeni hukuk düzenini uygulayacak hukukçuların yetiştirilmesi bakımından önemli bir adımdı ve Mahmut Esat, bu kurumun kuruluş çalışmalarında etkin görev üstlendi.
1926 Türk Medeni Kanunu ve toplum hayatında başlayan dönüşüm. Mahmut Esat Bozkurt'un adının Cumhuriyet tarihine kalıcı biçimde yazılmasını sağlayan en önemli gelişmelerden biri, 17 Şubat 1926 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilen Türk Medeni Kanunu oldu. İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak hazırlanan bu düzenleme, aile ilişkilerinden evliliğe, boşanmadan mirasa, kişilerin hukuki statüsünden mülkiyet ilişkilerine kadar toplum hayatının temel alanlarını yeniden düzenleyerek Türkiye'de laik medeni hukuk sisteminin kurulmasında belirleyici bir rol oynadı. Yeni Medeni Kanun ile resmi nikah hukuki evliliğin esası haline getirilirken tek eşlilik ilkesi benimsendi, kadınlara boşanma ve miras alanlarında önemli hukuki haklar tanındı ve aile ilişkilerinin düzenlenmesinde dini kurallar yerine devlet tarafından kabul edilen medeni hukuk hükümleri uygulanmaya başlandı. Bununla birlikte 1926 Medeni Kanunu'nun kadın ve erkek arasında bütün alanlarda tam eşitlik sağlamadığını da belirtmek gerekir özellikle aile reisliği ve evlilik içindeki bazı yetkiler bakımından erkeklere üstünlük tanıyan hükümler varlığını korumuş, bu eşitsizliklerin önemli bir bölümü daha sonraki reformlarla değiştirilmiştir. Mahmut Esat'ın bu süreçteki rolü, kanunun hazırlanması ve Mecliste savunulmasıyla sınırlı kalmadı yeni düzenlemenin toplum tarafından benimsenmesi, hukukçular tarafından uygulanması ve Cumhuriyet'in laik hukuk anlayışının yerleşmesi için de yoğun çalışmalar yürüttü. Medeni Kanun'un ardından 1926 yılında Türk Ceza Kanunu Borçlar Kanunu ve Ticaret Kanunu gibi temel düzenlemelerin kabul edilmesi, daha sonraki yıllarda usul hukuku ile icra ve iflas alanlarında gerçekleştirilen reformlarla birlikte değerlendirildiğinde, Mahmut Esat'ın bakanlık döneminin Türkiye'nin hukuk tarihinde neden özel bir yere sahip olduğu daha açık biçimde görülmektedir.
Bir deniz kazasının uluslararası hukuk mücadelesine dönüşmesi. Bozkurt-Lotus Davası. Mahmut Esat Bozkurt'un adını uluslararası hukuk tarihine taşıyan olay, 2 Ağustos 1926 gecesi Ege Denizi'nde Türk bayraklı Bozkurt gemisi ile Fransız bayraklı Lotus gemisinin çarpışması sonucunda meydana gelen ve sekiz Türk denizcisinin hayatını kaybettiği deniz kazasıydı. Kazanın ardından Fransız gemisi İstanbul'a geldiğinde Türk makamları olay hakkında soruşturma başlattı ve gemide görevli Fransız zabit Demons ile Türk gemisinin kaptanı hakkında yargılama süreci yürütüldü. Ancak Fransız tarafı, açık denizde Fransız bayraklı bir gemide görev yapan kişinin Türkiye tarafından yargılanamayacağını ileri sürerek Türk mahkemelerinin yetkisine itiraz etti. Böylece başlangıçta iki geminin çarpışmasıyla ortaya çıkan olay, kısa sürede Türkiye ile Fransa arasında devletlerin yargı yetkilerini ilgilendiren önemli bir uluslararası hukuk anlaşmazlığına dönüştü. Genç Türkiye Cumhuriyeti açısından mesele yalnızca bir deniz kazasında sorumluluğun kime ait olduğunun belirlenmesi değildi aynı zamanda Osmanlı döneminde kapitülasyonlarla sınırlandırılmış olan yargı egemenliğinin, Cumhuriyet döneminde uluslararası hukuk çerçevesinde nasıl kullanılacağının ortaya konulması anlamına geliyordu. Dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat, Türkiye'nin yargı yetkisini savunmak üzere görevlendirildi ve anlaşmazlık, Lahey'deki Milletler Cemiyeti Daimi Uluslararası Adalet Divanının önüne taşındı. Mahmut Esat'ın savunmasının temelinde, uluslararası hukukun açıkça yasaklamadığı bir yargı yetkisinin sırf başka bir devlet tarafından kabul edilmediği için hukuka aykırı sayılamayacağı ve olayın Türk gemisi ile Türk vatandaşlarını doğrudan etkilediği düşüncesi bulunuyordu. 7 Eylül 1927 tarihinde açıklanan kararda Divan, Türkiye'nin Fransız zabit hakkında ceza yargılaması yürütmesinin uluslararası hukuka aykırı olmadığını kabul etti. Bu karar, Türkiye'nin somut olayda yargı yetkisini kullanabileceğini ortaya koyarken uluslararası hukuk literatüründe de uzun yıllar tartışılacak önemli bir içtihadın oluşmasını sağladı. Kararın bütün deniz kazalarında sınırsız yargı yetkisi tanıdığı düşünülmemelidir dava, dönemin uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde belirli bir yargı yetkisi uyuşmazlığını çözmüş, deniz hukukundaki sonraki sözleşmeler ise bu alanda daha ayrıntılı kurallar getirmiştir.
Mustafa Kemal Atatürk'ün verdiği Bozkurt soyadı. Bozkurt-Lotus Davası'nın Türkiye lehine sonuçlanması, Cumhuriyet'in henüz kuruluş yıllarında uluslararası hukuk alanında elde edilmiş önemli bir başarı olarak değerlendirildi ve Mahmut Esat'ın kamuoyundaki saygınlığını artırdı. Bu davadaki başarısının ardından Mustafa Kemal Atatürk, 1934 yılında Soyadı Kanunu'nun kabul edilmesiyle Mahmut Esat'a, kazada batan Türk gemisinin adını taşıyan Bozkurt soyadını verdi. Bu soyadı, yalnızca bir deniz kazasının hatırasını değil, Türkiye'nin uluslararası alanda kendi yargı yetkisini savunma mücadelesini ve Mahmut Esat'ın bu süreçte üstlendiği görevi de simgeleyen tarihi bir anlam kazandı. Bozkurt-Lotus Davası Cumhuriyet'in ilk yıllarında yetişen Türk hukukçularının uluslararası mahkemelerde devletlerini temsil edebilecek bilgi ve yetkinliğe sahip olduklarını göstermesi bakımından da önemliydi.
Bakanlıktan ayrıldıktan sonra düşünce ve eğitim hayatı. Mahmut Esat Bozkurt, 22 Eylül 1930 tarihinde Adliye Vekilliği görevinden ayrıldıktan sonra hukuk, eğitim, siyaset ve düşünce alanındaki çalışmalarını sürdürdü özellikle Cumhuriyet devrimlerinin hukuki temellerinin genç kuşaklara anlatılması ve yeni devletin kuruluş felsefesinin açıklanması üzerinde yoğunlaştı. Ankara Hukuk Fakültesinde devletler hukuku, Siyasal Bilgiler Okulunda anayasa hukuku dersleri verdi ve Atatürk'ün isteğiyle üniversitelerde Türk Devrimi'nin hukuki gelişimini anlatan dersler üstlendi. 1930'lu yıllarda gerçekleştirdiği konuşmalarda ve yayımladığı eserlerde Cumhuriyet'in kuruluşunu, milli egemenlik ilkesini, hukuk reformlarını ve devletin bağımsızlığını ele alan Mahmut Esat, özellikle Atatürk İhtilali adlı eseriyle dönemin siyasi ve düşünsel tartışmalarına katkıda bulundu. Onun kaleme aldığı yazılar, yalnızca hukuki meselelerle sınırlı değildi ekonomi, tarih, devlet yönetimi, milliyetçilik ve toplumsal dönüşüm gibi konular da ilgilendiği alanlar arasında bulunuyordu. Ancak Mahmut Esat Bozkurt'un düşünce dünyası değerlendirilirken, onun Cumhuriyet hukukuna yaptığı katkıların yanında, özellikle 1930 yılında dile getirdiği sert ve dışlayıcı milliyetçilik anlayışının da tarihsel incelemenin bir parçası olması gerekir Bazı konuşmalarında Türk kimliğini diğer etnik kimliklerin üzerinde konumlandıran ifadeler kullanması, günümüzde eşit vatandaşlık ve ayrımcılık karşıtlığı ilkeleri açısından ciddi biçimde eleştirilmektedir. Bu nedenle Mahmut Esat'ın hayatı, yalnızca başarılarının sıralandığı bir kahramanlık anlatısına indirgenmemeli hukuk devrimlerine katkıları, dönemin siyasi atmosferi, fikirlerinin etkileri ve tartışmalı yönleri birlikte değerlendirilmelidir.
Ailesi, özel hayatı ve son yılları. Mahmut Esat Bozkurt, 1923 yılında Feheda Hanım ile evlendi ve bu evlilikten Gün ve Ay adlarında iki kızı ile Yüksel adında bir oğlu dünyaya geldi. Siyasi görevlerinin yanında yazarlık ve akademisyenlik faaliyetlerini de sürdüren Bozkurt, yaşamının son dönemlerinde gazetelerde makaleler yayımlamaya devam etti ve Cumhuriyet'in gelişimine ilişkin düşüncelerini kamuoyuyla paylaşmayı sürdürdü. 16 Aralık 1943 tarihinde İstanbul'da Yeni Sabah gazetesindeki çalışmaları sırasında rahatsızlanan Mahmut Esat Bozkurt'un sağlık durumu ağırlaştı ve 21 Aralık 1943 tarihinde, henüz 51 yaşındayken hayatını kaybetti. Cenazesi, ailesinin isteği doğrultusunda Selçuk'taki aile mezarlığına defnedildi. Böylece Millî Mücadele yıllarında Anadolu'ya dönerek bağımsızlık hareketine katılan, Cumhuriyet'in kuruluş döneminde bakanlık görevleri üstlenen, Türk hukukunun yeniden yapılandırılmasında önemli rol oynayan ve uluslararası hukuk tarihinde iz bırakan bir devlet adamının yaşamı sona erdi.
Mahmut Esat Bozkurt'un Cumhuriyet tarihindeki yeri. Mahmut Esat Bozkurt'un hayatını anlamak, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında verilen mücadelenin yalnızca cephelerde kazanılan askeri zaferlerden ibaret olmadığını, bu zaferlerin kalıcı bir devlet düzenine dönüştürülmesi için hukukta, ekonomide, eğitimde ve kamu yönetiminde de kapsamlı değişikliklerin gerçekleştirildiğini anlamak demektir. Onun yaşamı, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde yetişmiş bir hukuk öğrencisinin, Avrupa'da edindiği akademik bilgileri ülkesinin bağımsızlık mücadelesine taşımasını, ardından yeni kurulan devletin hukuk sistemini şekillendiren yöneticilerden biri haline gelmesini ve uluslararası bir davada Türkiye'nin egemenlik haklarını savunmasını içeren dikkat çekici bir tarihsel yolculuktur. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde gerçekleştirilen hukuk devrimleri, tek bir kişinin eseri olmaktan çok, Meclisin, hukukçuların, devlet yöneticilerinin ve farklı toplumsal kesimlerin katkılarıyla ortaya çıkan büyük bir dönüşümdü. Mahmut Esat Bozkurt ise bu dönüşümün en etkili isimlerinden biri olarak Cumhuriyet tarihindeki yerini aldı. Bugün Türkiye'de medeni hukuk, vatandaşlık, devlet egemenliği ve hukuk devleti üzerine yapılan tartışmaların tarihsel kökenleri incelendiğinde, 1920'li yıllarda gerçekleştirilen reformların ve Mahmut Esat Bozkurt gibi isimlerin üstlendikleri görevlerin önemi daha iyi anlaşılmaktadır.
Mahmut Esat Bozkurt'un bıraktığı en önemli tarihsel miras, bağımsızlığın yalnızca bir ülkenin sınırlarını korumakla değil, o ülkenin kendi hukukunu oluşturabilmesi, kendi mahkemelerinde adalet dağıtabilmesi ve uluslararası alanda egemenlik haklarını savunabilmesiyle de ilgili olduğunu gösteren mücadelesidir. Onun hikayesi, bir hukuk öğrencisinin Milli Mücadele'ye katılmasıyla başlayıp Cumhuriyet'in en kapsamlı hukuk reformlarında görev almasına, oradan da dünya hukuk tarihine geçen bir davada Türkiye'yi temsil etmesine uzanan, bütün başarıları ve tartışmalı yönleriyle birlikte incelenmeyi hak eden bir Cumhuriyet dönemi biyografisidir.
