Crab mentality yani Türkçedeki karşılığıyla yengeç zihniyeti, bir kişinin yükselmeye, gelişmeye ya da başarıya ulaşmaya çalıştığında çevresindeki insanların onu bilinçli veya bilinçsiz şekilde aşağı çekmeye çalışmasını anlatan psikolojik ve sosyolojik bir kavramdır. İsmi, bir kovaya konulan yengeçlerden gelir. Bir yengeç yukarı çıkmaya çalıştığında diğerleri onu aşağı çeker ve sonunda hiçbirisi kurtulamaz.
İnsan ilişkilerinde de benzer bir durum görülür. Özellikle rekabetin yoğun olduğu, fırsatların sınırlı algılandığı ortamlarda insanlar başkasının başarısını ilham almak yerine tehdit olarak görebilir. Bu yüzden destek olmak yerine küçümseme, alay etme, motivasyon kırma ya da başarısızlık bekleme davranışları ortaya çıkar.
Psikolojik açıdan bu durum çoğu zaman özgüven eksikliği, kıyaslanma korkusu ve yetersizlik hissiyle ilişkilidir. Sosyal psikolojide geçen relative deprivation yani göreceli yoksunluk teorisine göre insanlar kendi durumlarını başkalarıyla kıyaslayarak değerlendirir. Eğer bir kişi yakın çevresinden birinin yükseldiğini görürse, bunu kendi eksikliğinin kanıtı gibi algılayabilir. Özellikle aynı çevreden çıkan birinin başarı elde etmesi, bireyin, ben yapamadım ama o yaptı, hissini tetikler. Bunun sonucunda savunma mekanizması olarak değersizleştirme davranışı gelişebilir. Örneğin bir kişi yeni bir iş kurduğunda çevresinden; boşuna uğraşıyorsun, kesin batarsın, sen mi başaracaksın gibi tepkiler alması buna örnek gösterilebilir.
Bilimsel araştırmalar, bu davranışın özellikle ekonomik eşitsizliğin yüksek olduğu toplumlarda ve yoğun rekabet ortamlarında daha sık görüldüğünü ortaya koyar. Çünkü insanlar başarıyı ortak gelişim olarak değil, sınırlı sayıdaki yerlerden birini kapmak gibi görmeye başlar. Bu zihniyet uzun vadede hem bireysel gelişimi hem de toplumsal üretkenliği zayıflatır. Destek kültürü yerine kıskançlık kültürü oluşur. Oysa gelişmiş ekip psikolojilerinde ve sağlıklı toplum yapılarında başkasının başarısı tehdit değil, mümkünlüğün kanıtı olarak görülür. Bu yüzden crab mentality yalnızca bireysel bir karakter özelliği değil, aynı zamanda çevresel, kültürel ve psikolojik dinamiklerin birleşiminden oluşan sosyal bir davranış biçimidir.
