MS 79 yılında Vezüv Yanardağı'nın patlaması, Roma İmparatorluğu'nun en görkemli yerleşimlerinden Pompeii ve Herculaneum'u volkanik kül ve sıcak gazların altında bıraktı. Binlerce insanın yaşamını değiştiren bu felaket, aynı zamanda insanlık tarihinin en sıra dışı arşivlerinden birini oluşturdu. Herculaneum'daki lüks bir Roma villasının kütüphanesinde bulunan yüzlerce papirüs rulosu, aşırı sıcak nedeniyle kömürleşti. Yaklaşık iki bin yıl boyunca toprağın altında kalan bu rulolar, ilk bakışta yanmış odun parçalarından farksızdı. İçlerinde antik dünyanın felsefesini, düşüncelerini ve gündelik yaşamına ilişkin bilgileri barındırıyor olabilecek metinler vardı. Ancak onları açmaya çalışmak, geriye kalan son izleri de yok etmek anlamına geliyordu.
18. yüzyılda keşfedilen bu eserler, Papirüsler Villası olarak bilinen yapının kalıntıları arasından çıkarıldı. Araştırmacılar yüzyıllar boyunca ruloları açmak ve üzerlerindeki yazıları okumak için çeşitli yöntemler geliştirdi. Ancak papirüslerin kırılgan yapısı nedeniyle pek çok girişim başarısızlıkla sonuçlandı. Bazı rulolar parçalandı, bazıları ise geri dönüşü olmayan hasarlar gördü. Üstelik kömürleşmiş papirüslerin üzerindeki karbon bazlı mürekkep, yanmış yüzeyle neredeyse aynı özellikleri taşıyordu. Bu nedenle geleneksel görüntüleme yöntemleriyle yazıları birbirinden ayırmak son derece zordu. Antik dünyanın düşünsel mirası, fiziksel olarak varlığını sürdürmesine rağmen okunamayan bir arşive dönüşmüştü.
2023 yılında başlatılan Vesuvius Challenge adlı uluslararası bilimsel yarışma, bu soruna yeni bir yaklaşım getirdi. Araştırmacılar, yüksek çözünürlüklü X-ışını bilgisayarlı tomografi taramalarıyla papirüslerin iç yapısını dijital ortama aktardı. Ardından makine öğrenmesi algoritmaları, ruloların yüzeylerindeki mürekkebe işaret edebilecek son derece küçük farklılıkları belirlemek için eğitildi. Böylece papirüsleri fiziksel olarak açmadan, içlerindeki katmanları bilgisayar ortamında incelemek ve yazıları görünür hale getirmek mümkün oldu. Bu yönteme sanal açma adı veriliyor. Yapay zeka burada kayıp metinleri hayal ederek tamamlamıyor, taramalarda bulunan fiziksel izlerden hareketle gerçek harfleri ortaya çıkarmaya yardımcı oluyordu.
Yapay zekanın yardımıyla elde edilen ilk büyük başarı, 2023 yılında 21 yaşındaki bilgisayar bilimi öğrencisi Luke Farritor'un kapalı bir papirüsün içinden antik Yunancada mor anlamına gelen bir kelimeyi tespit etmesiyle geldi. Ardından Youssef Nader ve Julian Schilliger ile oluşturduğu ekip, aynı papirüsten 2.000'den fazla karakteri ortaya çıkardı. Şubat 2024'te açıklanan bu başarı, ekibe 700 bin dolarlık büyük ödülü kazandırdı. Okunan bölümlerin müzik, yemek, duyular ve haz üzerine felsefi düşünceler içerdiği anlaşıldı. Böylece iki bin yıl önce yaşamış insanların yalnızca siyaset ve savaşlarla değil, günlük yaşamın zevkleri ve insanın mutluluğu üzerine de düşündükleri yeniden gün ışığına çıktı.
Çalışmaların en dikkat çekici gelişmelerinden biri ise 25 Haziran 2026'da duyuruldu. Araştırmacılar, PHerc. 1667 olarak tanımlanan kömürleşmiş bir papirüs rulosunu fiziksel olarak açmadan, dijital ortamda başından sonuna kadar okumayı başardıklarını açıkladı. Bu, Vesuvius Challenge projesinin ilk tamamen okunmuş kapalı rulosu oldu. Yine de yüzlerce başka papirüsün çözülmesi için çalışmalar sürüyor. Herculaneum kütüphanesinde henüz okunmamış felsefi eserler, kayıp edebi metinler ve antik dünyanın bilinmeyen düşünceleri bulunabilir. Vezüv Yanardağı'nın yaklaşık iki bin yıl önce susturduğu kelimeler, bugün yapay zeka sayesinde yeniden okunabiliyor. İnsanlık tarihinde ilk kez, bir kitabın sayfalarına dokunmadan içindeki düşüncelere ulaşmak mümkün hale geliyor.
#YapayZeka #Arkeoloji #Herculaneum #AntikRoma #BilimVeTeknoloji #Ekubo
