Saatin gece yarısını gösterdiğini gözlerimizle görebiliriz, ancak karaciğerimizin, bağırsaklarımızın veya yağ hücrelerimizin saate bakma şansı yoktur. Buna rağmen vücudumuzdaki pek çok doku günün hangi bölümünde olduğumuza göre faaliyetlerini değiştirir. İnsan bedeni tek bir merkezden sürekli aynı tempoda çalışan bir makine değildir. Beyinde ana zamanlayıcı olarak görev yapan bir merkez bulunurken, karaciğerden pankreasa kadar birçok organ ve dokuda da çevresel saatler olarak adlandırılan moleküler zamanlama sistemleri vardır. Bu nedenle vücudumuzun içinde, birbirleriyle uyum içinde çalışmaya çalışan çok sayıda biyolojik saat bulunduğunu söylemek mümkündür.
Bu sistemin merkezinde beynin hipotalamus bölgesindeki suprakiazmatik çekirdek, kısaca SCN bulunur. Gözlerimizden gelen ışık bilgisi bu merkeze ulaşır ve beynin dış dünyadaki gece gündüz döngüsünü takip etmesine yardımcı olur. Sabah ışığıyla birlikte biyolojik sistemler gündüze hazırlanırken karanlığın başlamasıyla uyku ve dinlenmeyle ilişkili süreçler güçlenir. Melatonin salgılanmasının zamanlaması, uyku eğilimi, vücut sıcaklığındaki günlük değişimler ve birçok hormonal süreç bu yaklaşık 24 saatlik ritimle bağlantılıdır. İşte bu döngülere sirkadiyen ritimler adı verilir.
Fakat şaşırtıcı olan, zaman bilgisinin yalnızca beyinde tutulmamasıdır. Karaciğer hücreleri günün farklı saatlerinde metabolizmayla ilgili genlerin faaliyetini değiştirebilir. Pankreasın insülin salgılama kapasitesi gün boyunca aynı değildir. Bağırsakların hareketleri, sindirim sistemindeki bazı süreçler ve besinlerin işlenmesi de günlük ritimlerden etkilenir. Yağ dokusunda bile enerji depolanması ve kullanılmasıyla bağlantılı moleküler saat mekanizmaları bulunur. Bu organların içinde küçük birer duvar saati elbette yoktur. Zamanlama, belirli genlerin ve proteinlerin birbirlerini yaklaşık 24 saatlik döngüler halinde etkinleştirip baskılamasıyla oluşturulur.
Bu noktada yemek yemek yalnızca enerji almak olmaktan çıkar ve aynı zamanda vücuda verilen bir zaman sinyaline dönüşür. Beyindeki ana saat için ışık en güçlü zaman ayarlayıcılarından biriyken, karaciğer ve diğer metabolik dokular yemek saatlerinden de etkilenebilir. Normalde gündüz beslenen bir insanın sürekli gece geç saatlerde yemek yemeye başlaması durumunda, merkezi biyolojik saat ile metabolik dokuların zamanlaması arasında uyumsuzluk oluşabilir. Vardiyalı çalışan insanların incelendiği araştırmalarda uyku, ışık ve beslenme zamanlarının sürekli değişmesinin metabolik ve kardiyovasküler sağlıkla ilişkili olabileceğine dair önemli bulgular bulunmasının nedenlerinden biri de budur.
Biyolojik saatler bağışıklık sistemine kadar uzanır. Bağışıklık hücrelerinin sayısı, dolaşımdaki hareketleri ve bazı bağışıklık yanıtları günün farklı bölümlerinde değişiklik gösterebilir. Benzer şekilde kan basıncı, kalp atım hızı ve bazı hormonların düzeyleri de gün boyunca sabit kalmaz. Sabah uyandığımızda bedenimizin gece yarısındaki bedenimizle biyolojik açıdan tamamen aynı durumda olmamasının nedeni budur. Aynı organlar yerindedir ancak onları yöneten binlerce moleküler süreç farklı bir zaman programına geçmiş olabilir.
Bu saatlerin kusursuz biçimde çalıştığını düşünmek de doğru olmaz. Gece boyunca parlak ışığa maruz kalmak, uyku saatlerini sürekli değiştirmek, jet lag yaşamak veya gece vardiyasında çalışmak iç zamanlamayla dış dünyanın zamanı arasındaki uyumu bozabilir. Birkaç saat dilimini hızla geçtiğimiz uçak yolculuklarında yaşanan jet lag bunun en belirgin örneğidir. Kolumuzdaki saat birkaç saniyede yeni saate ayarlanabilirken biyolojik sistemlerin yeni ışık ve karanlık düzenine uyum sağlaması daha uzun sürer. Bu yüzden kişi doğru saatte yatağa girse bile bedeni hala eski zaman diliminde yaşıyormuş gibi hissedebilir.
Belki de en ilginç gerçek, bedenimizin zamanı yalnızca bilincimizle takip etmemesidir. Biz saati düşünmezken bile hücrelerin içinde proteinler üretilir, parçalanır ve yeniden üretilir. Hormonlar yükselip düşer, metabolizma farklı görevler arasında geçiş yapar ve organlar faaliyetlerini günün beklenen koşullarına göre ayarlamaya çalışır. Kolumuzdaki saat bize günün kaç olduğunu söylerken, vücudumuzdaki saatler bedenimize o saatte ne yapması gerektiğini söylüyor. İnsan bedeni bu açıdan tek bir saate sahip değil, aynı zamanı birlikte tutmaya çalışan milyarlarca hücreden oluşan dev bir saat sistemi gibidir.
