Vatikan denildiğinde çoğu insanın aklına ilk olarak büyük katedraller, dini törenler, rahipler ve dünyanın dört bir yanından gelen hacılar gelir. Ancak dünyanın yüzölçümü bakımından en küçük bağımsız devleti olan Vatikan'ın faaliyetleri yalnızca ibadet ve dini yönetimden ibaret değildir. Yüzyıllar boyunca oluşan kurumları sayesinde eğitimden diplomasiye, arşivcilikten kültürel mirasın korunmasına kadar pek çok alanda çalışmalar yürütmektedir. Bu durum zaman zaman Vatikan'ın bilinmeyen yüzü olarak sunulsa da, bu faaliyetlerin büyük bölümü resmi kurumlar tarafından açıkça yürütülmektedir. Vatikan'da görev yapan rahiplerin temel sorumluluğu dinî hizmetlerdir. Ayin yönetmek, vaaz vermek, sakramentleri yerine getirmek, ruhani danışmanlık yapmak, eğitim vermek ve inananlara rehberlik etmek bu görevlerin başında gelir. Ancak bütün rahipler aynı işi yapmaz. Kimileri üniversitelerde akademisyen olarak çalışırken, kimileri arşiv uzmanı, tarihçi, hukukçu, dil bilimci, diplomat veya araştırmacı olarak görev yapmaktadır.
Vatikan'ın en dikkat çekici kurumlarından biri, dünyanın en büyük tarihi belge koleksiyonlarından birine sahip olan Vatikan Apostolik Arşividir. Burada Orta Çağ'dan günümüze kadar uzanan milyonlarca sayfa belge korunmaktadır. Papalık yazışmaları, krallarla yapılan diplomatik mektuplar eski haritalar, mahkeme kayıtları ve farklı dönemlere ait resmi evraklar, özel koruma koşullarında saklanmaktadır Bu belgelerin büyük bölümü din tarihiyle ilgili olsa da, Avrupa'nın siyasi, kültürel ve bilimsel geçmişini anlamak için de önemli kaynaklar oluşturur. Vatikan aynı zamanda dünyanın önemli araştırma kütüphanelerinden birine sahiptir. Vatikan Apostolik Kütüphanesi, yüz binlerce el yazması, eski kitap ve nadir belgeyi bünyesinde barındırır. Burada yalnızca ilahiyat eserleri değil matematik, astronomi, tıp felsefe, hukuk, coğrafya ve klasik edebiyat alanlarında da çok sayıda tarihi eser bulunmaktadır. Dünyanın farklı ülkelerinden araştırmacılar belirli kurallar çerçevesinde bu koleksiyonlardan yararlanabilmektedir.
Bilim alanında en ilginç kurumlardan biri ise Vatikan Gözlemevidir. Kökeni yüzyıllar öncesine uzanan bu kurumda çalışan din adamları ve bilim insanları yıldızlar, galaksiler, göktaşları ve evrenin yapısı üzerine araştırmalar yapmaktadır. Günümüzde gözlemevinin önemli çalışmalarının bir bölümü İtalya dışında, daha uygun gözlem koşullarına sahip tesislerde yürütülmektedir. Bu durum, din ile bilimin her zaman karşı karşıya olduğu yönündeki yaygın algının tarih boyunca her durumda geçerli olmadığını gösteren örneklerden biri olarak değerlendirilir. Doğa ve çevre konusu da son yıllarda Vatikan'ın üzerinde durduğu alanlardan biridir. Özellikle çevrenin korunması, su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı, iklim değişikliği ve biyolojik çeşitliliğin korunması gibi konularda çeşitli açıklamalar, toplantılar ve uluslararası etkinlikler düzenlenmektedir. Bu çalışmaların amacı, çevreye duyarlı bir yaşam anlayışını etik ve ahlaki sorumluluk çerçevesinde teşvik etmektir.
Sağlık alanında ise Vatikan doğrudan bir sağlık bakanlığı gibi faaliyet göstermez. Bununla birlikte, Katolik Kilisesi dünya genelinde çok sayıda hastane, klinik, bakım evi ve yardım kuruluşunun desteklenmesinde rol oynar. Bu kurumlar farklı ülkelerin sağlık sistemlerine göre faaliyet gösterir ve yalnızca Katoliklere değil, ihtiyaç duyan herkese hizmet verebilir. Ayrıca tıp etiği, yaşamın başlangıcı ve sonu gibi biyomedikal konular üzerine çalışan uzman kurullar da bulunmaktadır. Vatikan'ın en geniş çalışma alanlarından biri diplomasidir Dünyanın çok sayıda ülkesiyle resmi diplomatik ilişki yürütülür ve farklı uluslararası sorunlarda arabuluculuk girişimleri desteklenebilir Tarih boyunca savaşların sona erdirilmesi insani yardım faaliyetleri ve dinler arası diyalog gibi konularda da çeşitli diplomatik girişimlerde bulunulmuştur
Sanat ve kültürel mirasın korunması da Vatikan'ın temel görevlerinden biridir. Müzelerinde antik Mısır eserlerinden Roma heykellerine Rönesans tablolarından erken Hristiyanlık dönemine ait sanat eserlerine kadar çok geniş bir koleksiyon bulunmaktadır. Restorasyon laboratuvarlarında tarihi eserlerin korunması için sanat tarihçileri, kimyagerler, restoratörler ve mühendisler birlikte çalışmaktadır Vatikan'da görev yapan herkes rahip değildir. Kurum bünyesinde tarihçiler, arkeologlar, astronomlar, hukukçular, mühendisler kütüphaneciler, güvenlik görevlileri, restorasyon uzmanları, çevirmenler ve farklı disiplinlerden sivil çalışanlar da görev alır. Bu durum Vatikan'ın yalnızca dini törenlerin yürütüldüğü bir merkez değil, aynı zamanda eğitim, kültür, tarih ve bilim alanlarında faaliyet gösteren çok yönlü bir kurum olduğunu göstermektedir.
İnternet ortamında zaman zaman Vatikan hakkında gizli laboratuvarlar, doğaüstü araştırmalar, saklanan teknolojiler veya kanıtlanmamış projeler gibi çok sayıda iddia dolaşmaktadır. Ancak bu iddiaların önemli bir bölümü güvenilir tarihsel veya bilimsel kanıtlarla desteklenmemektedir. Bu nedenle, doğrulanmış kurum faaliyetleri ile spekülatif anlatıları birbirinden ayırmak büyük önem taşır. Belki de Vatikan'ın en az bilinen yönü tam olarak budur. Küçük bir devlet olmasına rağmen yalnızca dinî yönetimle değil tarihi belgelerin korunması, bilimsel araştırmaların desteklenmesi kültürel mirasın yaşatılması, uluslararası diplomasi, eğitim ve etik tartışmalar gibi çok farklı alanlarda da faaliyet göstermektedir. Bu nedenle Vatikan'ı yalnızca ibadetlerin gerçekleştirildiği bir merkez olarak görmek, yüzyıllar boyunca oluşmuş çok katmanlı yapısını eksik değerlendirmek anlamına gelir.
