Türkiye'nin doğusunda, dağların arasında uzanan Van Gölü, yalnızca ülkemizin en büyük gölü değil, aynı zamanda binlerce yıllık insanlık tarihinin izlerini barındıran olağanüstü bir coğrafyadır. Bu devasa gölün derinliklerinde keşfedilen taş duvarlar, yapı kalıntıları ve eski yerleşim izleri araştırmacıların dikkatini yıllardır bölgeye çekmektedir. Özellikle Urartu Krallığı ile ilişkilendirilen su altı buluntuları, geçmişte bu kıyılarda yaşayan insanların hayatı ve gölün zaman içerisindeki değişimi hakkında önemli soruları gündeme getirmiştir. Ancak bu hikayenin en dikkat çekici tarafı suyun altında gerçekten nelerin bulunduğu kadar, henüz nelerin kesin olarak bilinmediğidir. Van Gölü'nün çevresi, Anadolu'nun en eski yerleşim bölgelerinden biridir. Özellikle MÖ 9. yüzyıldan itibaren Doğu Anadolu'da güçlü bir devlet kuran Urartular, gölün çevresini siyasi, askeri ve ekonomik merkezlerinden biri haline getirmiştir. Başkentleri Tuşpa, bugünkü Van Kalesi'nin bulunduğu bölgede yükselmiş, Urartu kralları çevrede kaleler, tapınaklar, su kanalları, tarım alanları ve savunma yapıları inşa ettirmiştir. Urartuların taş işçiliği ve su mühendisliği konusundaki başarıları günümüze ulaşan arkeolojik eserlerde açıkça görülmektedir.
Ancak Urartuların yaşadığı dönemde Van Gölü'nün kıyıları bugünkü görünümünden farklıydı. Binlerce yıl boyunca meydana gelen iklim değişimleri, su seviyesindeki yükselmeler ve alçalmalar, tektonik hareketler ve kıyı çizgisindeki değişimler, göl çevresindeki yerleşimleri farklı biçimlerde etkilemiştir. Bu nedenle günümüzde su altında görülen bazı kalıntıların geçmişte karada veya kıyıya çok yakın bölgelerde bulunmuş olması mümkündür. Van Gölü'ndeki su altı keşiflerinin geniş kitlelerin dikkatini çekmesi özellikle 2017 yılında gerçekleşmiştir. Dalış ekipleri Adilcevaz açıklarında gölün altında uzanan büyük taş duvarlar ve kale benzeri mimari kalıntılar görüntülediklerini açıklamıştır. Görüntülerde düzgün sıralanmış taş bloklar, sur izlenimi veren duvarlar ve geniş bir alana yayılan yapı parçaları görülüyordu. Bu keşif, kısa sürede hem Türkiye'de hem de uluslararası basında ilgi uyandırdı. Haberlerde kalıntıların yaklaşık 3.000 yıllık bir Urartu kalesine ait olabileceği ileri sürüldü Ancak bu iddia, bilimsel olarak kesinleşmiş bir tarihlendirme değildi. Su altında bulunan taş yapıların hangi dönemde inşa edildiğini belirlemek için mimari özelliklerinin incelenmesi, çevresindeki arkeolojik buluntuların değerlendirilmesi ve farklı dönemlerde yapılan müdahalelerin birbirinden ayrılması gerekiyordu.
Nitekim daha sonra yapılan değerlendirmeler, söz konusu yapıların Urartu dönemine ait olduğu iddiasına ihtiyatla yaklaşılması gerektiğini gösterdi. Bazı araştırmacılar, göl altındaki duvarların Orta Çağ'a ait yapılarla ilişkili olabileceğini, bölgede farklı tarihî dönemlere ait kalıntıların bir arada bulunabileceğini belirtti. Dolayısıyla bugün Van Gölü'nün altında kesin biçimde tanımlanmış, bütünüyle Urartu döneminden kalma büyük bir şehir bulunduğunu söylemek doğru değildir. Bununla birlikte keşfin tarihî değeri ortadan kalkmamaktadır. Çünkü suyun altında insan eliyle oluşturulmuş taş yapıların bulunması, Van Gölü kıyılarının geçmişteki yerleşim düzenini anlamak açısından son derece önemlidir. Bu kalıntıların ne zaman inşa edildiği, hangi amaçla kullanıldığı ve nasıl su altında kaldığı soruları, araştırılmaya değer gerçek arkeolojik problemlerdir. Bu tartışmaya daha somut bir yanıt, 2019 yılında gerçekleştirilen su altı araştırmalarından gelmiştir. Araştırmacı Serkan Gündüz'ün 2020 yılında yayımladığı akademik çalışmada, sonar taramaları ve dalışlarla incelenen kalıntıların Adilcevaz Kalesi'nin dış surlarının güney bölümüne ait olduğu belirlenmiştir. Böylece 2017 yılında büyük heyecan uyandıran görüntülerin, bütünüyle bilinmeyen bir su altı şehrinden ziyade tarih boyunca farklı dönemlerde kullanılmış bir kale kompleksinin parçalarını gösterdiği anlaşılmıştır.
Adilcevaz Kalesi'nin geçmişi ise gerçekten dikkat çekicidir. Bölge Urartulardan Bizans'a, Selçuklulardan Osmanlılara kadar farklı uygarlıkların izlerini taşımaktadır. Kale üzerindeki yazıtlar, duvar teknikleri ve mimari değişiklikler, yapının tek seferde inşa edilmediğini, farklı dönemlerde onarıldığını ve genişletildiğini göstermektedir. Bu nedenle gölün altında bulunan taşların bir bölümü çok eski yapı malzemelerinden oluşsa bile bugün görülen duvarların tamamını aynı döneme tarihlendirmek mümkün değildir. Peki bu surların bir bölümü neden bugün suyun altında bulunmaktadır? Van Gölü'nün su seviyesi tarih boyunca değişmiştir. Göl kıyısında inşa edilen yapıların zamanla su altında kalması, bu değişimlerin sonuçlarından biri olabilir. Ancak her duvarın hangi tarihte su altında kaldığını belirlemek için ayrıntılı jeolojik ve arkeolojik verilerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Su altında bulunmak, bir yapının mutlaka ani bir felaketle battığı anlamına gelmez. Bu keşfin belki de en ilginç tarafı, eski kaynaklarla modern araştırmaların birbirini tamamlamasıdır. Adilcevaz Kalesi'nin göle kadar uzanan surlarından geçmişte de söz edilmiştir. Yani 2017'de görüntülenen kalıntılar, insanlığın tamamen unuttuğu bir uygarlığın ilk kez bulunan şehri değildir. Buna karşılık modern dalış teknikleri, eski kayıtlarda anlatılan yapıların bugün hangi durumda bulunduğunu daha ayrıntılı biçimde inceleme fırsatı vermiştir.
Van Gölü'nün altında bulunan tarihi kalıntılar bize çok önemli bir gerçeği hatırlatmaktadır. Arkeolojinin değeri, her keşfi kayıp bir medeniyetin kanıtı olarak göstermekten değil, bulunan her taşın hangi döneme, hangi topluma ve hangi tarihî olaya ait olduğunu sabırla araştırmaktan gelir. Bazen gerçek, en heyecan verici söylentiden daha etkileyicidir. Çünkü burada gerçekten var olmuş bir kale, yüzyıllar boyunca değişen uygarlıklar yeniden kullanılan antik taşlar ve sonunda bir bölümü göl sularının altında kalmış surlar bulunmaktadır. Bugün Van Gölü'nün yüzeyine baktığımızda yalnızca uçsuz bucaksız bir su kütlesi görürüz. Oysa bu suların altında, Urartuların yaşadığı topraklardan Orta Çağ'ın savunma yapılarına kadar uzanan gerçek bir tarih saklıdır. Ve belki de asıl gizem, gölün altında kayıp bir şehir bulunup bulunmadığı değil, binlerce yıllık bu coğrafyanın henüz ne kadar azını bildiğimizdir.
