Şanlıurfa’da 1990’lı yıllarda ortaya çıkarılan bir heykel, insanlık tarihinin en eski dönemlerinden bize bakan sıra dışı bir yüz taşıyor. Urfa Adamı ya da Balıklıgöl Heykeli olarak bilinen bu eser yaklaşık 11.500-12.000 yıl öncesine, Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’e tarihleniyor. Onu önemli yapan yalnızca yaşı değil. Yaklaşık 1,80 metre boyundaki heykel, bugüne kadar bilinen en eski doğal insan boyutlarındaki heykellerden biri ve iyi korunmuş en eski örnek olarak kabul ediliyor. Daha eski insan figürleri bulunmuş olsa da bunların çoğu küçük boyutlu figürinlerden oluşuyor.
Heykel Balıklıgöl yakınlarında, eski Urfa evlerinin altında tarih öncesi büyük bir yerleşimin bulunduğu bölgede ortaya çıktı. Kaynaklarda keşif yılı konusunda 1993 ve 1994 şeklinde farklı tarihlerle karşılaşmak mümkün. Kültür ve Turizm Bakanlığının bazı yayınlarında 1994 tarihi verilirken akademik yayınlarda 1993 bilgisi de yer alıyor. Bu nedenle kesin bir yıl vermektense eserin 1990’ların başlarında bulunduğunu söylemek daha doğru. Bölgede tespit edilen terrazzo tabanlar ve çakmaktaşı aletler, heykelin bulunduğu alanın çok eski bir Neolitik yerleşimin parçası olduğunu gösteriyor.
Urfa Adamı kireçtaşından yapılmış. Yüzündeki en çarpıcı ayrıntı ise derin göz çukurlarına yerleştirilen siyah obsidyen parçaları. Bu koyu gözler, binlerce yıl sonra bile heykele şaşırtıcı derecede canlı bir ifade kazandırıyor. Burnu belirgin biçimde işlenmiş, ağzı ise neredeyse hiç belirtilmemiş. Gövdesinde V biçiminde çizgiler bulunuyor ve elleri bedeninin önünde birleşiyor. Heykelin alt bölümü bacaklarla tamamlanmak yerine U biçiminde hazırlanmış. Bunun bir yere sabitlenmek amacıyla yapılmış olduğu düşünülüyor.
Fakat heykelin kimi temsil ettiği bilinmiyor. Bir tanrı mıydı, toplum içinde önemli bir kişi miydi, ölmüş bir atayı mı temsil ediyordu, yoksa bugün anlamını tamamen kaybettiğimiz başka bir amaçla mı yapılmıştı? Bu konuda bilimsel bir görüş birliği yok. Heykelin ellerinin konumu ve bedenindeki ayrıntılar üzerine farklı yorumlar yapılmış olsa da bunları kesin bir dini törenin veya belirli bir tanrının kanıtı olarak okumak mümkün değil. Kültür ve Turizm Bakanlığının eser hakkındaki yayınında da heykelin yönetici, tanrı veya sıradan bir insanı temsil edip etmediğinin bilinmediği özellikle belirtiliyor.
Urfa Adamı’nı daha da ilginç hale getiren şey, aynı coğrafyada ortaya çıkan diğer Neolitik buluntular. Yaklaşık aynı dönemlerde Şanlıurfa çevresindeki Göbeklitepe’de insanlar dev T biçimli dikilitaşlar dikiyor, üzerlerine yılanlar, tilkiler, yaban domuzları ve başka hayvanlar işliyordu. Göbeklitepe yaklaşık MÖ 9600 ile 8200 arasında kullanıldı. Bu buluntular, avcı-toplayıcı toplulukların yalnızca hayatta kalmaya çalışan basit gruplar olmadığını, gelişmiş sembolik anlatımlar ve karmaşık toplumsal örgütlenmeler oluşturabildiklerini gösteriyor. Urfa Adamı da aynı geniş kültürel dünyanın insan tasvirine ilişkin en çarpıcı örneklerinden biri.
Heykel bugün Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor. Karşımızda adını, yaşını, mesleğini hatta gerçekten kimi temsil ettiğini bile bilmediğimiz bir insan biçimi var. Fakat onu yapan kişinin yaklaşık 12 bin yıl önce kireçtaşını şekillendirip gözlerine siyah obsidyen yerleştirdiğini biliyoruz. Yazının henüz olmadığı, piramitlerin yapılmasına binlerce yıl bulunduğu bir çağda insan, kendi bedenini gerçek boyutlarda taşa aktarmıştı. Urfa Adamı bu nedenle yalnızca eski bir heykel değil. İnsanın kendisini görme, temsil etme ve ardında bir iz bırakma arzusunun bilinen en eski ve en sessiz tanıklarından biri.
