Bugün eski Türklerin ölümden sonraki yaşam anlayışı anlatılırken sık sık iki kelimeyle karşılaşırız. Uçmağ ve Tamu. Uçmağ çoğu zaman eski Türklerin cenneti, Tamu ise cehennemi olarak anlatılır. Ancak tarihi kaynaklara biraz daha yakından bakıldığında konu bu kadar basit değildir. Çünkü elimizdeki metinler farklı yüzyıllara, farklı Türk topluluklarına ve farklı dinî çevrelere aittir. Üstelik uçmağ ve tamu kelimelerinin kendileri de Türklerin tarih boyunca temas ettiği dinler ve kültürlerle şekillenmiştir. Bu nedenle Göktürk çağındaki ölüm anlayışıyla 11. yüzyıldaki Karahanlı Türklerinin kullandığı dini kelimeleri tamamen aynı kabul etmek doğru değildir. Eski Türk dünyasında ölümün her zaman mutlak bir yok oluş olarak görülmediğini gösteren önemli işaretler vardır. Mezar gelenekleri, kurganlar ölüyle birlikte bırakılan eşyalar, atlar ve çeşitli arkeolojik buluntular, ölümden sonra varlığın bir biçimde devam ettiğine ilişkin tasavvurlar bulunduğunu düşündürmektedir. Eski metinlerde hükümdarların ölümü için kullanılan ifadeler de dikkat çekicidir. Ölüm bazı anlatı ve yorumlarda ruhun bedenden ayrılması ve başka bir varoluş alanına geçmesi şeklinde düşünülmüştür. Daha sonraki Türk kültüründe uçtu veya uçmağa vardı gibi ifadelerin ölümle ilişkilendirilmesi de bu geniş kültürel hafızanın parçalarından biri haline gelmiştir.
Ancak burada çok önemli bir ayrıntı vardır. Popüler anlatılarda Uçmağ kelimesinin doğrudan Türkçe uçmak fiilinden türediği ve ruhun göğe uçmasını ifade ettiği sıkça söylenir. Dilbilimsel çalışmalar ise kelimenin tarihini daha karmaşık gösterir. Eski Türkçede uştmah/uştmax gibi biçimleri bulunan kelimenin Soğdca kökenli olduğu genel olarak kabul edilmektedir. Eski Uygur metinlerinde de kelimenin farklı biçimleri görülür. Daha sonra Türkçenin ses yapısına uyum sağlayarak uçmak/uçmağ biçimlerine dönüşmüş ve Türkçedeki uçmak fiiliyle doğal biçimde ilişkilendirilebilir hale gelmiştir. 11, yüzyıla geldiğimizde durum çok daha açık biçimde belgelenir. Kaşgarlı Mahmud'un 1072-1074 yılları arasında hazırladığı Divanu Lugati't-Türk, Türk dili ve kültürü için temel tarihi kaynaklardan biridir ve burada uçmak kelimesi cennet karşılığında kaydedilmiştir. Fakat eserin Türklerin İslam medeniyeti içerisine girdiği bir dönemde yazıldığı unutulmamalıdır. Dolayısıyla Divan'daki uçmak cennet kullanımını alıp bunu değişmeden bin yıl önceki bütün Türk topluluklarına uygulamak tarihsel açıdan ihtiyat gerektirir.
Uçmağ zamanla Türk İslam edebiyatında öylesine güçlü biçimde yaşamaya devam etmiştir ki Arapça cennet kelimesi Türkçeye yerleşmesine rağmen eski kelime hemen ortadan kaybolmamıştır. Eski Anadolu Türkçesinde ve daha sonraki eserlerde uçmak, behişt ve cennet gibi farklı kökenlerden gelen kelimeler yan yana kullanılabilmiştir. Yunus Emre'nin şiirlerinde bile uçmak kelimesinin cennet anlamındaki kullanımına rastlanır. Bu durum bize Uçmağ'ın yalnızca eski bir dini terim olarak kalmadığını, Türklerin İslamlaşmasından sonra da yeni inanç sisteminin kavramlarını anlatmak için yaşamaya devam ettiğini gösterir. Peki Uçmağ nasıl bir yerdi. Burada popüler kültürün çizdiği savaşta ölen herkesin gittiği Türk Valhalla'sı görüntüsüne karşı dikkatli olmak gerekir. Eski Türk topluluklarının tamamı için geçerli, ayrıntıları belirlenmiş ve günümüze eksiksiz ulaşmış tek bir Uçmağ öğretisi elimizde bulunmamaktadır. Göktürklerden Uygurlardan, Karahanlılardan ve sonraki Türk topluluklarından kalan veriler farklı tarihsel katmanlara aittir. Dolayısıyla Uçmağ'ı kapıları katları, kuralları ve sakinleri ayrıntılı biçimde tanımlanmış değişmez bir eski Türk cenneti olarak sunmak, kaynakların bize söylediğinden daha ileri gitmek olur.
Bunun karşısında ise Tamu bulunur. Tamu, tarihi Türkçe metinlerde cehennem veya azap yeri anlamında kullanılan eski kelimelerden biridir. Ancak Tamu'nun hikayesinde de kültürler arası etkileşim vardır. Dilbilim çalışmalarında kelimenin Soğdca bağlantısı üzerinde durulur ve Eski Türkçe metinlerde erken dönemlerden itibaren kullanıldığı belirtilir. Daha sonraki Türkçe eserlerde Tamu doğrudan cehennem karşılığı olarak yaşamaya devam etmiştir. Eski Türk kozmolojisiyle ilgili araştırmalarda yer altının karanlık ve tehlikeli varlıklarla ilişkilendirildiği çeşitli geleneklerden söz edilir. Fakat bugün internette karşılaşılan Tamu tam olarak şöyleydi, şu kadar katı vardı, şu ruh tarafından yönetiliyordu ve bütün eski Türkler buna inanıyordu biçimindeki kesin anlatılar sorunludur. Türk topluluklarının inançları yüzyıllar boyunca Tengrici gelenekler, yerel kültler, Budizm, Maniheizm, Zerdüşti ve İrani etkiler, Hristiyanlık ve daha sonra İslam gibi çok farklı dinî çevrelerle temas ederek değişmiştir.
Bu değişimi kelimelerin kendisinde bile görebiliriz. Uçmağ ve Tamu daha sonraki Müslüman Türklerin dilinde ortadan kaybolmamış aksine İslam'ın cennet ve cehennem kavramlarını ifade etmek için kullanılmaya devam etmiştir. Eski Anadolu Türkçesinde bir süre uçmak cennet ve tamu cehennem kelimelerinin yan yana yaşadığı görülmektedir. Bu nedenle eski Türklerin ölümden sonraki dünya anlayışını bugünkü cennet cehennem tasvirlerinin birebir kopyası olarak düşünmek yanıltıcıdır. Elimizde, bütün eski Türklerin aynı ayrıntılara sahip tek bir ahiret öğretisine bağlı olduğunu gösterecek kadar bütünlüklü kaynak bulunmamaktadır. Bunun yerine farklı dönemlerden gelen metinler, mezar gelenekleri, yazıtlar ve sonraki anlatılar bize ölümden sonra varlığın devamına ilişkin çeşitli düşüncelerin bulunduğunu gösterir.
Belki de konunun en etkileyici tarafı tam burada ortaya çıkar. Türkler farklı dinlerle karşılaştıkça eski kelimelerini tamamen terk etmek yerine onları yeni anlam dünyalarının içine taşıyabildiler. Bir dönem eski Uygur metinlerinde görülen Uçmağ, yüzyıllar sonra Müslüman Türk şairlerinin dilinde cennetin adı olarak yaşamaya devam etti. Tamu ise cehennemin Türkçe tarihindeki en eski karşılıklarından biri olarak hafızada kaldı. Bu yüzden Uçmağ ve Tamu yalnızca cennet ve cehennem anlamına gelen iki eski kelime değildir. Aynı zamanda Türklerin Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan yolculuğunda dinlerin, dillerin ve eski inanç katmanlarının birbirleriyle nasıl kaynaştığını gösteren iki tarihi izdir. Ve belki de en şaşırtıcı gerçek şudur. Bugün bize tamamen kadim Türkçe gibi gelen bu iki kelimenin geçmişinde bile Orta Asya'nın farklı halkları arasındaki binlerce yıllık kültürel etkileşimin izleri bulunmaktadır.
