Telefonu Sen Mi Kullanıyorsun, Telefon Mu Seni?
Sabah gözümüzü açıyoruz ve telefona bakıyoruz. Bir bildirim geliyor, ardından bir başkası. Bir fotoğrafa bakıyor, birkaç saniye sonra başka bir videoya geçiyoruz. Beş dakika geçirmek için açtığımız uygulamada yarım saat kaldığımızı fark ediyoruz. Bütün bunların yalnızca alışkanlık olduğunu düşünüyoruz. Peki gerçekten öyle mi? Ya kullandığımız uygulamalar dikkatimizi mümkün olduğunca uzun süre ellerinde tutabilmek için özellikle bu şekilde tasarlanıyorsa?
2020 yapımı The Social Dilemma, sosyal medyanın arkasındaki sistemlerin insan davranışlarını nasıl etkileyebildiğini sorgulayan bir belgesel. Jeff Orlowski'nin yönettiği yapımın en dikkat çekici taraflarından biri, eleştirilerin yalnızca teknoloji dünyasının dışından gelmemesi. Filmde teknoloji sektöründe daha önce görev yapmış çalışanlar, tasarımcılar, mühendisler ve araştırmacılar kendi deneyimlerini anlatıyor. Böylece her gün kullandığımız uygulamaların görünen yüzünün arkasındaki tasarım ve iş modellerine bakma fırsatı buluyoruz.
Belgeselin temel meselesi oldukça basit bir soruyla başlıyor: Kullandığımız sosyal medya platformlarının önemli bir bölümü ücretsizse bu şirketler nasıl para kazanıyor? Cevap bizi dijital reklam ekonomisine götürüyor. Platformlarda geçirdiğimiz süre, baktığımız içerikler, tıkladığımız bağlantılar ve verdiğimiz tepkiler, sistemlerin hangi içeriklerin ilgimizi çekebileceğini tahmin etmesine yardımcı oluyor. Amaçlardan biri kullanıcıyı mümkün olduğunca uzun süre platformda tutmak ve onun dikkatini reklam verenler açısından değerli hale getirmek.
The Social Dilemma bu sistemi anlatırken bildirimlerden sonsuz kaydırma özelliğine, öneri algoritmalarından beğeni sistemlerine kadar günlük hayatın artık sıradanlaşmış birçok ayrıntısına dikkat çekiyor. Bir paylaşım yaptığımızda kaç kişinin beğendiğini kontrol ediyor, bir video bittiğinde otomatik olarak başlayan diğerini izliyor ve birkaç dakika içinde onlarca farklı içeriğin arasında dolaşıyoruz. Tek başlarına önemsiz görünen bu özellikler bir araya geldiğinde insanın dikkatini ekranda tutan son derece güçlü bir tasarım ortaya çıkabiliyor.
Film ilerledikçe konu yalnızca telefon başında geçirdiğimiz zaman olmaktan çıkıyor. Yanlış bilgilerin yayılması, siyasi kutuplaşma, gençlerin sosyal medya kullanımı ve algoritmaların farklı insanlara giderek daha kişiselleştirilmiş içerik dünyaları sunması da tartışılıyor. Aynı platformu kullanan iki insanın karşısına tamamen farklı içeriklerin çıkabilmesi, ortak bir gerçeklik algısının nasıl etkilenebileceği sorusunu beraberinde getiriyor.
Ancak The Social Dilemma'nın ortaya koyduğu görüşlerin tamamı tartışmasız kabul edilmiş değil. Bazı araştırmacılar ve teknoloji sektörü temsilcileri, filmin karmaşık toplumsal sorunları büyük ölçüde algoritmalar ve sosyal medya üzerinden açıklamasını fazla basitleştirici buldu. Bu nedenle belgeseli dijital dünyanın bütün sorunlarına kesin cevaplar veren bir çalışma olarak değil, her gün kullandığımız teknolojilerin arkasındaki mekanizmalar hakkında güçlü sorular ortaya atan bir yapım olarak değerlendirmek daha doğru.
Belgesel yayımlandıktan sonra dünya çapında büyük ilgi gördü. Netflix'in açıkladığı ilk dönem verilerine göre The Social Dilemma, yayımlanmasının ardından ilk 28 gün içerisinde yaklaşık 38 milyon haneye ulaştı ve yapım Emmy adaylıkları da elde etti. Fakat belgeselin gerçek etkisi belki de izlenme rakamlarında değil, seyircinin film bittikten sonra kendi davranışlarını fark etmeye başlamasında ortaya çıkıyor.
Çünkü jenerik bittikten sonra büyük ihtimalle yeniden telefonunuzu elinize alacaksınız. Bir bildirim gelecek, ekrana dokunacak ve birkaç saniye sonra başka bir içeriğe geçeceksiniz. Fakat bu kez küçük bir fark olacak. Parmağınız ekrana giderken belgeselin ortaya attığı soruyu hatırlayabilirsiniz: Telefonu gerçekten siz mi kullanıyorsunuz, yoksa telefon sizin dikkatinizi kullanmayı mı öğrendi?
Yıl: 2020
Yönetmen: Jeff Orlowski
Tür: Teknoloji, sosyal medya, psikoloji
Öne çıkan başarı: İlk 28 günde yaklaşık 38 milyon haneye ulaşan küresel izleyici başarısı ve Emmy adaylıkları
Etiketler: #TheSocialDilemma #SosyalMedya #Teknoloji #Algoritma #DijitalDünya #Belgesel #Ekubo
