Moda hiçbir zaman yalnızca güzel giyinmekten ibaret olmadı. İnsanlar kıyafetleriyle servetlerini, toplumsal konumlarını, cinsiyet rollerini, ait oldukları grubu ve zaman zaman otoriteye karşı tavırlarını gösterdiler. Bunun sonucunda kimi dönemlerde ayakkabıların burunları olağanüstü uzadı, etekler kapılardan geçemeyecek kadar genişledi, saçların üzerine gemiler yerleştirildi, hatta zehirli maddeler güzelliğin parçası haline geldi. Bugünden bakıldığında tuhaf görünen bu modaların çoğu kendi dönemlerinde son derece anlamlı statü göstergeleriydi. Moda tarihi bu nedenle yalnızca değişen zevklerin değil, insanların görünüşleri uğruna neleri göze alabildiğinin de tarihi.
Crakowes ve Poulaines: Ayakkabının Burnu Ne Kadar Uzunsa O Kadar Moda
14. ve 15. yüzyıl Avrupa'sında özellikle erkekler arasında uzun ve sivri burunlu ayakkabılar büyük bir moda haline geldi. Poulaine olarak bilinen modelin İngiltere'deki örneklerine crakow adı da veriliyordu ve sivri uçların uzunluğu dönem boyunca giderek değişiyordu. Bazı örneklerin uçları biçimini koruyabilmesi için yosun veya başka malzemelerle dolduruluyordu. Ayakkabılar yalnızca işlevsel eşya olmaktan çıkmış, derinin kesilmesi ve kabartılması gibi ayrıntılarla gösterişli moda nesnelerine dönüşmüştü. Yaklaşık 150 yıl boyunca varlığını sürdüren bu moda, 15. yüzyılın sonlarına doğru yerini bu kez aşırı geniş burunlu ayakkabılara bıraktı. Bugün Metropolitan Museum koleksiyonlarında dönemin gerçek örnekleri bulunuyor.
Chopine: Yarım Metreye Yaklaşan Platformların Üzerinde Yaşamak
Rönesans döneminde özellikle Venedik'le özdeşleşen chopine, modern platform ayakkabıların son derece abartılı bir atası gibiydi. Yüksek taban başlangıçta kullanıcının giysilerini çamur ve kirden uzak tutmak gibi pratik bir işleve sahipken zamanla sosyal statü göstergesine dönüştü. Platform yükseldikçe kişinin görünümü de daha heybetli hale geliyor, pahalı elbiseler için daha fazla kumaş kullanılması gerekiyordu. Bazı chopine örnekleri öylesine yüksekti ki rahat hareket etmek ciddi bir beceri gerektiriyordu. V&A'nın geniş tarihî ayakkabı koleksiyonu da 16. yüzyıl Venedik platformlarını ayakkabı tasarımının dikkat çekici örnekleri arasında gösteriyor. Bugünün yüksek platform modasının aslında yüzlerce yıllık bir geçmişi olması bu nedenle şaşırtıcı değil.
Codpiece: Erkekliğin Kıyafetle Abartıldığı Dönem
16. yüzyıl Avrupa erkek modasının en sıra dışı parçalarından biri codpiece idi. Erkeklerin üst giysileri 14. yüzyıl ortalarından itibaren kısaldıkça bacakları örten ayrı giysilerin arasında kalan bölgeyi kapatmak için kullanılan kumaş parçası zamanla değişime uğradı. 16. yüzyılın başlarında bu parça dolguyla belirginleştirilmeye başlandı ve gizlemesi gereken bölgeyi tam tersine görsel olarak vurgulayan bir moda unsuruna dönüştü. Eğilim o kadar etkiliydi ki dönemin bazı zırhlarında bile metal codpiece kullanıldı. Metropolitan Museum, zırhlardaki örneklerin koruyucu bir işlevi olsa da en az savunma kadar modanın ürünü olduklarını belirtiyor. Yüzyılın sonlarına doğru gözden kaybolan codpiece, bugün Rönesans erkek modasının en tuhaf sembollerinden biri olarak hatırlanıyor.
Ruff: Başın Etrafındaki Dev Fırfırlar
16. ve 17. yüzyıl Avrupa portrelerine bakıldığında insanın gözünün hemen yakaladığı büyük, beyaz ve kat kat yakalar ruff olarak biliniyor. Başlangıçta daha küçük olan bu yakalar zamanla sertleştirilmiş, kıvrımları düzenlenmiş ve çok daha gösterişli biçimlere dönüşmüştü. Özellikle saray çevresinde kişinin yüzünü adeta bir çerçeve içine alan ruff, sıradan bir yakadan çok statü ve ihtişam göstergesi haline geldi. İnce keten, dantel ve özenli işçilik bu parçaların hazırlanmasını zahmetli hale getiriyordu. Elizabeth dönemi portrelerinde gördüğümüz olağanüstü geniş örnekler modanın bedenin doğal biçimini değiştirmeden de insan siluetini ne kadar dramatik hale getirebildiğinin göstergesidir. Sonunda daha yumuşak ve doğal yakalar yaygınlaştıkça bu görkemli çemberler de modadan çekildi.
Pannier: Kapılardan Geçmeyi Zorlaştıran Etekler
18. yüzyıl Avrupa'sında kadın elbiselerinin altında kullanılan pannier, eteği özellikle iki yana doğru olağanüstü genişletiyordu. İpek, kamış ve metal gibi malzemelerden yapılan iskeletler, dönemin hacimli saray elbiselerinin karakteristik siluetini oluşturuyordu. Metropolitan Museum'un 1760–1770 tarihli bir Fransız örneğinde dar alanlarda hareket edebilmek için çemberlerin yukarı kaldırılmasını sağlayan menteşeler bile bulunuyor. Böylesine hantal bir giysiyle zarifçe hareket edebilmek yüksek toplumsal statünün göstergelerinden biri sayılıyordu. Pannier daha ortaya çıktığı dönemde doğal olmayan görüntüsü nedeniyle hicivlerin hedefi olmuştu, ancak eleştiriler popülerliğini engelleyemedi. Bir anlamda aristokrat kadın yalnızca elbisesini değil, çevresinde kendisine ayrılması gereken fiziksel alanı da taşıyordu.
Macaroni Modası: 18. Yüzyılın Gösterişli Genç Erkekleri
1760'lar ve 1770'lerde İngiltere'de alışılmış erkek giyiminden çok daha gösterişli bir tarz ortaya çıktı. Avrupa'nın çeşitli bölgelerini gezen varlıklı genç İngilizlerin kıta modalarını ülkelerine taşımalarıyla ilişkilendirilen bu kişiler macaroni olarak anılmaya başladı. Büyük peruklar, dikkat çekici kumaşlar, dar ve süslü kıyafetler ile küçük şapkalar görünümün parçalarıydı. Macaroni sözcüğü başlangıçta İtalya ve kıta Avrupasıyla ilişkilendirilen sofistike zevkleri ima ederken zamanla aşırı modaya düşkün erkekleri hicveden bir etikete dönüştü. Dönemin karikatüristleri bu gençleri sık sık abartılı biçimde resmetti. Böylece macaroni, bir kıyafet akımından fazlasına dönüşerek toplumun erkeklik, sınıf ve gösteriş hakkındaki tartışmalarının parçası oldu.
Saçların Üzerinde Gemiler: 18. Yüzyılın Dev Saç Modası
18. yüzyılın sonlarına doğru üst sınıf kadınların saçları kelimenin tam anlamıyla yukarı doğru büyümeye başladı. Saçın içine dolgular, insan saçı veya at kılından yapılmış ek parçalar yerleştiriliyor, bunların biçimini koruması için çeşitli pomatlar kullanılıyordu. Ardından saçlar pudralanıyor ve tüylerden çiçeklere kadar türlü aksesuarlarla süsleniyordu. İş bununla da kalmadı: V&A'nın aktardığına göre bazı tasarımlarda bayraklar, toplar ve tam yelken açmış gemilerden oluşan küçük sahneler bile saçın üzerinde kuruluyordu. Dönemin sıcak hava balonu gibi teknolojik yenilikleri dahi saç tasarımlarına ilham verebiliyordu. Zengin bir kadının böylesine karmaşık bir saç modelini hazırlatmak için kuaförüyle saatler geçirmesi mümkündü.
Arsenik Yeşili: Öldürebilen Bir Rengin Modası
19. yüzyılda parlak ve göz alıcı yeşil tonlarına yönelik büyük ilginin karanlık bir tarafı vardı. Bazı popüler yeşil pigmentler arsenik içeriyordu ve bunlar yalnızca duvar kağıtlarında değil kumaş, yapay çiçek ve çeşitli dekoratif eşyalarda da kullanılabiliyordu. Özellikle bu ürünleri üreten işçiler açısından uzun süreli arsenik maruziyeti ciddi bir sağlık tehlikesiydi. Dönemin tıp çevreleri ve gazeteleri zamanla arsenikli ürünlerin oluşturduğu tehlikeler konusunda daha fazla uyarıda bulunmaya başladı. Böylece doğayı, tazeliği ve lüksü çağrıştıran parlak yeşil aynı zamanda Viktorya döneminin en ürkütücü tüketim hikayelerinden birinin rengi oldu. Zehir gibi güzel sözü bu moda için neredeyse gerçek anlamıyla kullanılabilirdi.
Cıvalı Şapkalar: Moda Endüstrisinin Zehirlenen İşçileri
18. ve 19. yüzyıllarda keçe şapka üretiminde kürkün işlenmesi sırasında cıva bileşiklerinin kullanılması önemli bir mesleki sağlık sorununa dönüştü. Uzun süre cıvaya maruz kalan şapka işçilerinde titreme, davranış değişiklikleri ve çeşitli nörolojik belirtiler ortaya çıkabiliyordu. Dolayısıyla burada tehlike çoğu zaman şapkayı takan kişiden ziyade onu üreten işçilerin çalışma ortamındaydı. Şapka üreticilerindeki cıva zehirlenmesi daha sonra mad as a hatter ifadesiyle de popüler kültürde ilişkilendirildi, ancak deyimin kökeni konusunda daha karmaşık tarihsel açıklamalar bulunduğundan bunu doğrudan tek nedene bağlamak doğru değildir. Hikâye yine de moda tarihinin görünmeyen yüzünü gösteriyor: Şık bir aksesuarın arkasında son derece sağlıksız bir üretim süreci bulunabiliyordu.
Hobble Skirt: Kadınların Adımlarını Küçülten Etek
1910'ların başında kadın modasında ortaya çıkan hobble skirt, vücudun üst kısmından aşağı doğru daralarak özellikle ayak bilekleri çevresinde hareket alanını kısıtlayan bir etek biçimiydi. Adı bile İngilizcedeki hobble, yani hareketi kısıtlamak veya sekerek yürümek anlamıyla ilişkiliydi. Etek o kadar dar olabiliyordu ki giyen kişinin doğal uzunlukta adım atması zorlaşıyor ve daha küçük adımlarla yürümesi gerekiyordu. Dönemin gazeteleri ve karikatürleri bu yeni silueti hızla hicvetti. Bir yandan kadın giyiminin daha ince ve dikey bir forma geçişini temsil ederken diğer yandan modanın insan hareketini nasıl doğrudan değiştirebildiğinin çarpıcı örneklerinden oldu. Modası kısa sürdü fakat görüntüsü 20. yüzyıl başı giyim tarihinin unutulmaz parçalarından biri olarak kaldı.
Lotus Ayakları: Güzellik Uğruna Değiştirilen Beden
Çin'deki ayak bağlama geleneği sıradan bir moda akımından çok daha ağır ve uzun süreli bir toplumsal uygulamaydı. Kökeni geleneksel olarak 10. yüzyıldaki saray dansçısı Yao Niang'ın hikayesiyle ilişkilendirilse de uygulamanın ortaya çıkışı konusunda tarihsel ayrıntılar kesin değildir. 13. yüzyıla ait arkeolojik bulgular ise bağlanmış ayaklara ilişkin somut kanıtlar sunuyor. Zaman içinde küçük ayaklar kadın güzelliği, seçkinlik ve uygun evlilik beklentileriyle ilişkilendirildi, idealize edilen çok küçük ayaklara altın lotus deniyordu. İşlem çocuklukta başlıyor ve ayağın kemik yapısını kalıcı biçimde değiştirerek ciddi acıya ve hareket kısıtlılığına yol açabiliyordu. Uygulama zamanla seçkin çevrelerden daha geniş toplumsal kesimlere yayıldı ve yüzyıllarca sürdü. Bu nedenle lotus ayakları, değişen güzellik standartlarının insan bedenine verebileceği en ağır tarihsel bedellerden biri olarak değerlendiriliyor.
Ohaguro: Güzelliğin Simgesi Siyah Dişler
Bugün birçok toplumda beyaz dişler güzellik standardı kabul edilirken tarihsel Japonya'nın bazı dönemlerinde tam tersi bir estetik anlayış vardı. Ohaguro adı verilen uygulamada dişler özel karışımlarla siyaha boyanıyordu. Uygulama dönemden döneme değişmekle birlikte aristokrasi, samuray çevreleri ve özellikle evli kadınlar gibi belirli toplumsal gruplarla ilişkilendirildi. Siyah ve parlak dişler kimi bağlamlarda olgunluk, güzellik veya toplumsal statünün işareti olarak görülüyordu. Dolayısıyla bugün bize şaşırtıcı gelen görüntü, kendi kültürel bağlamında kişinin toplumdaki yerini gösteren anlamlı bir beden uygulamasıydı. Ohaguro'nun hikâyesi, güzel diş fikrinin bile evrensel ve değişmez olmadığını gösteren iyi bir örnek.
Mouches: Yüze Yapıştırılan Sahte Benler
17. ve özellikle 18. yüzyıl Avrupa'sında yüz üzerine küçük siyah kumaş parçaları yapıştırmak aristokrat modasının dikkat çekici ayrıntılarından biri oldu. Fransızcada mouche adı verilen bu güzellik benleri yuvarlak olmak zorunda değildi. Yıldız, hilal veya başka dekoratif şekillerde hazırlanabiliyordu. Açık renk pudralanmış ten üzerinde siyah parçalar güçlü bir kontrast yaratarak yüzü daha dikkat çekici hale getiriyordu. Ayrıca sivilce veya çiçek hastalığının bıraktığı bazı izleri gizlemek için de kullanılabiliyorlardı. Sonradan belirli yerleşimlerin gizli romantik veya toplumsal mesajlar taşıdığına ilişkin çok sayıda popüler anlatı ortaya çıkmış olsa da bunların hepsinin tarihsel olarak aynı ölçüde belgelenmiş olmadığı unutulmamalı. Yine de yüzüne yapay bir ben yapıştırmak dönemin güzellik ritüellerinin son derece görünür bir parçasıydı.
Bombast: Kas Yoksa Dolgu Var
16. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa erkek modasında doğal beden ölçülerinin giysiler yardımıyla abartılması yaygınlaştı. Bombast olarak adlandırılan dolgu malzemeleri çift katlı üst giysilerde, kollarda ve pantolonlarda kullanılarak omuzların, göğsün ve bacakların daha hacimli görünmesini sağlıyordu. Sonuç, gerçekte olduğundan daha geniş ve güçlü görünen yapay bir erkek siluetiydi. Dönemin portrelerinde gördüğümüz olağanüstü geniş omuzların ve kabarık kalçaların bir kısmı bu terzilik tekniklerinin sonucuydu. Böylece kıyafet yalnızca bedeni örtmek yerine bedenin anatomisini adeta yeniden tasarlıyordu. Günümüzde vatkalı ceketlerle yapılan siluet oyunlarının çok daha eski ve aşırı bir akrabası olarak düşünülebilir.
Zoot Suit: Bir Takım Elbisenin İsyana Dönüşmesi
1930'ların Harlem dans salonlarının bol kesimli drape suitlerinden gelişen zoot suit, geniş omuzları, uzun ceketi ve ayak bileğine doğru daralan son derece bol pantolonuyla hemen fark ediliyordu. 1940'larda özellikle Afro-Amerikan ve Meksika kökenli Amerikalı gençler arasında güçlü bir kültürel ifadeye dönüştü. II. Dünya Savaşı sırasında kumaşın karneye bağlandığı ortamda böylesine fazla kumaş kullanan bir takım giymek bazı çevrelerce meydan okuma olarak görüldü. Gerilim 1943'te Los Angeles'taki Zoot Suit Riots sırasında korkunç bir boyuta ulaştı, Amerikan askerleri ve denizciler, çoğu Meksika kökenli gençlere saldırdı ve bazı zoot suitleri parçalandı. Böylece bir moda tercihi ırk, gençlik kültürü, sınıf ve Amerikan kimliği tartışmalarının merkezine oturdu. Zoot suit bugün moda tarihinin yalnızca en ilginç görünümlerinden biri değil, kıyafetin nasıl toplumsal direniş ve kimlik aracına dönüşebildiğinin de güçlü örneklerinden biri.
