Soğuk Savaş boyunca Amerika Birleşik Devletleri ile Sovyetler Birliği birbirlerinin askeri haberleşmesini dinlemek için milyarlarca dolar harcadı Uydular gökyüzünden sinyal topluyor, dev anten istasyonları radyo yayınlarını yakalıyor, casus uçaklar sınırların yakınında uçuyor ve dünyanın farklı şehirlerinde ajanlar gizli belgelerin peşinde koşuyordu. Fakat Sovyetlerin en hassas askeri konuşmalarının bir bölümü bütün bu sistemlerin ulaşamadığı bir yerdeydi. Denizin dibinde. 1970'lerin başında Amerikan istihbaratının önünde son derece zor bir problem bulunuyordu. Sovyetler Birliği'nin Pasifik'teki önemli askeri merkezleri arasında yapılan bazı haberleşmeler radyo üzerinden değil, denizaltından geçen kablolar aracılığıyla gerçekleştiriliyordu. Böyle bir sistemin avantajı açıktı. Radyo yayını havaya çıktığı anda uzak mesafelerden yakalanabilirdi, fakat fiziksel bir kablonun içinden geçen iletişimi dinlemek için o kabloya ulaşmak gerekiyordu.
Amerikalıların aklına neredeyse imkansız görünen bir fikir geldi. Sovyetler Birliği'nin kendi kıyılarına yakın sulardaki denizaltı kablosunu bulmak ve Sovyetler fark etmeden dinlemek. Operasyonun adı IVY BELLS olacaktı. Hedeflerden biri, Sovyetler Birliği'nin Uzak Doğu bölgesindeki askeri merkezleri birbirine bağlayan ve Okhotsk Denizi'nin tabanından geçtiği düşünülen haberleşme kablosuydu. Özellikle Kamçatka Yarımadası'ndaki Sovyet denizaltı üsleri ve Pasifik Filosu açısından bölge büyük stratejik öneme sahipti. Amerikan istihbaratı burada gerçekleşen iletişimin Sovyet denizaltı operasyonları, filo hareketleri ve askeri planlamaları hakkında son derece değerli bilgiler içerebileceğini düşünüyordu. Fakat ortada ilk bakışta çözülemeyecek bir sorun vardı.
Deniz çok büyüktü. Kablo ise çok küçüktü. Okhotsk Denizi'nin dibinde yüzlerce kilometrelik bir alan bulunuyordu ve Amerikalıların elinde bugünkü anlamda ayrıntılı dijital deniz tabanı haritaları yoktu. Üstelik Sovyetler kablonun tam olarak nereden geçtiğini elbette Amerikalılara söylemeyecekti. Kablonun bulunması için farklı bir mantık kullanıldı. Bir denizaltı iletişim kablosu kıyıdan denize doğru gidiyorsa, kıyıya yakın noktalarda kablonun bulunduğunu veya gemilerin o bölgede demir atmaması gerektiğini gösteren uyarı işaretleri bulunabilirdi. Amerikan planlamacıları, Sovyet kıyılarındaki bu tür işaretlerin kablonun güzergahı hakkında ipucu verebileceğini değerlendirdi. Görev için sıradan bir denizaltı kullanılamazdı. Sahneye USS Halibut çıktı.
Halibut başlangıçta seyir füzeleri taşıması amacıyla geliştirilmiş nükleer güçle çalışan bir Amerikan denizaltısıydı. Fakat daha sonra özel istihbarat ve denizaltı araştırma görevleri için önemli ölçüde değiştirildi. Deniz dibindeki nesneleri bulabilmek için gelişmiş sonar ve görüntüleme sistemleri taşıyor, dalgıçların çalışmasına yardımcı olacak özel ekipmanlarla donatılıyordu. Başka bir ifadeyle Halibut artık yalnızca savaşmak için tasarlanmış bir denizaltı değildi. Aynı zamanda okyanusun karanlığında gizli şeyleri arayan bir istihbarat platformuydu. 1971 yılında Halibut son derece hassas bir görev için Pasifik'e açıldı. Rotası Okhotsk Denizi'ydi.
Burada operasyonun tehlikesini anlamak gerekir. Amerikan denizaltısı Sovyetler Birliği'nin son derece hassas kabul ettiği bir bölgede faaliyet gösterecekti. Eğer tespit edilirse ortaya çıkacak kriz yalnızca iki denizaltı arasındaki askeri bir karşılaşmadan ibaret olmayabilirdi. Soğuk Savaş'ın ortasında, Sovyet askeri haberleşme altyapısına müdahale etmeye çalışan Amerikan nükleer denizaltısının yakalanmasının siyasi sonuçları son derece ağır olabilirdi. Halibut sessizce bölgeye girdi. Arama başladı. Deniz tabanı sonarlarla tarandı ve kablonun bulunabileceği alanlar araştırıldı Sonunda Amerikalılar aradıkları hattı tespit etmeyi başardı. Fakat kabloyu bulmak yalnızca ilk adımdı. Şimdi ona dokunmadan dinlemek gerekiyordu. Kabloyu kesmek düşünülemezdi. Haberleşmenin birkaç saniyeliğine bile kesilmesi Sovyet teknisyenlerin dikkatini çekebilir ve kablo incelendiğinde operasyon ortaya çıkabilirdi. Amerikalı mühendislerin bu nedenle geliştirdiği sistemin temel prensibi, kablodan geçen elektromanyetik sinyalleri fiziksel olarak hattı kesmeden algılamaktı.
Özel bir dinleme cihazı kablonun çevresine yerleştirilebilecekti. Kablo çalışmaya devam edecekti. Sovyet operatörler herhangi bir kesinti görmeyecekti. Fakat içeriden geçen haberleşmenin bir bölümü gizlice kaydedilecekti. Amerikan dalgıçları denizaltından çıkarak deniz tabanında çalışmaya başladı. Soğuk, karanlık ve yüksek basınç altında gerçekleştirilen görev, operasyonun en riskli aşamalarından biriydi. Sonunda dinleme sistemi kablonun üzerine yerleştirildi. Amerikalılar artık Sovyet askeri haberleşmesinin içine açılan görünmez bir pencereye sahipti. Fakat sistemin önemli bir sınırlaması vardı. 1970'lerde denizin dibindeki cihazdan Washington'a gerçek zamanlı veri göndermek mümkün değildi Dinlenen konuşmalar cihazın içindeki kayıt ortamlarına kaydediliyor, belirli aralıklarla Amerikan denizaltıları yeniden bölgeye geliyor, eski kayıtlar alınıyor ve sistemin çalışmaya devam etmesi sağlanıyordu. Bu durum IVY BELLS'i tek seferlik bir görev olmaktan çıkardı. Operasyon yıllarca devam eden gizli bir rutine dönüştü.
Amerikan denizaltıları Sovyetlerin yakınındaki tehlikeli sulara giriyor, deniz tabanındaki dinleme cihazına ulaşıyor, biriken kayıtları topluyor ve sessizce geri dönüyordu. Elde edilen malzeme daha sonra Amerikan istihbarat kurumlarına ulaştırılıyor ve analiz ediliyordu. Operasyonun neden bu kadar değerli olduğu kısa sürede anlaşıldı. Sovyet askeri personeli kablolu iletişimin güvenli olduğunu düşündüğünden, bazı konuşmalar radyo haberleşmesine kıyasla daha rahat gerçekleştirilebiliyordu. Her mesajın ağır şifreleme sistemlerinden geçirilmediği durumlar bulunabiliyordu. Bu da Amerikalılara yalnızca resmi emirleri değil, Sovyet askeri sisteminin günlük işleyişine ilişkin ayrıntıları da öğrenme fırsatı veriyordu.
Pasifik Filosu'nun faaliyetleri, denizaltı operasyonları, teknik sorunlar, bakım süreçleri, personel meseleleri ve askeri hareketlilik hakkındaki konuşmalar istihbarat açısından son derece değerli olabilirdi. Bir casusun çaldığı tek bir belge belirli bir tarihteki durumu gösterebilirdi. IVY BELLS ise süreklilik sağlıyordu. Günler geçiyor, yeni konuşmalar kaydediliyor ve Sovyet askeri sisteminin nasıl çalıştığına ilişkin devasa bir bilgi tablosu yavaş yavaş oluşuyordu. Operasyon zaman içinde teknik olarak da geliştirildi. Daha gelişmiş dinleme sistemleri hazırlandı ve deniz tabanına yerleştirilen cihazların daha uzun süre çalışması sağlandı. Bu cihazlardan bazıları oldukça büyüktü. Kayıt sistemleri, güç kaynakları ve elektromanyetik sinyalleri algılayan donanımların denizin altında aylarca güvenilir biçimde çalışması gerekiyordu. Üstelik bütün bunların Sovyet denizaltıları veya bakım ekipleri tarafından fark edilmemesi şarttı. Yıllar boyunca sistem çalıştı.
Sovyetler kendi kablolarını kullanmaya devam etti. Amerikalılar ise belirli aralıklarla geri dönerek kayıtları aldı. Bu durum Soğuk Savaş'ın en büyük teknik istihbarat başarılarından birine dönüşüyordu. Fakat operasyonların çoğunda olduğu gibi IVY BELLS'in de en zayıf noktası teknoloji değildi. İnsandı. Hikayenin bu bölümünde Ronald Pelton isimli eski bir NSA çalışanı ortaya çıkıyor. Pelton yıllarca Amerikan Ulusal Güvenlik Ajansı'nda çalışmış ve çok gizli sinyal istihbaratı programları hakkında bilgi edinmişti. NSA'dan ayrıldıktan sonra ciddi mali sorunlar yaşamaya başladı. 1980 yılında Pelton, Washington'daki Sovyet Büyükelçiliği ile temas kurdu. Para karşılığında bildiklerini Sovyet istihbaratına anlatmaya başladı. Verdiği bilgiler arasında Amerikan istihbaratının Sovyet denizaltı haberleşme kablolarını dinlediği operasyonla ilgili ayrıntılar da bulunuyordu.
Bu bilgi Moskova için olağanüstü önemliydi. Çünkü yıllardır Sovyet askeri iletişiminin bir bölümü, kendi kıyılarının yakınında bulunan gizli bir Amerikan sistemi tarafından kaydediliyordu. Artık Sovyetler ne arayacaklarını biliyordu. 1981 yılında Amerikan tarafı Okhotsk Denizi'ndeki dinleme sisteminin Sovyetler tarafından bulunduğunu anladı. Deniz tabanına yerleştirilen cihaz sökülmüştü. Yıllardır devam eden operasyonun en önemli bölümlerinden biri sona ermişti. Sovyetlerin ele geçirdiği Amerikan dinleme cihazının daha sonra sergilendiği ve operasyonun teknik boyutunun böylece kamuoyuna da yansıdığı biliniyor. Fakat Amerikalılar için daha büyük soru şuydu. Sovyetler cihazı nasıl bulmuştu. Böylesine büyük bir denizde, gizlice yerleştirilmiş bir sistemin tesadüfen bulunması kolay değildi. Amerikan karşı istihbaratı içeriden bilgi sızdırılmış olabileceğinden şüphelenmeye başladı. Ronald Pelton'a ulaşılması ise hemen gerçekleşmedi. Hikayenin çözülmesi birkaç yıl daha aldı.
1985 yılında Sovyet KGB görevlisi Vitaly Yurchenko Amerika Birleşik Devletleri'ne geldi ve CIA'ya Sovyetlere bilgi sağlayan Amerikalılar hakkında bilgiler verdi. Bu bilgiler Amerikan karşı istihbaratının geçmişteki bazı olayları yeniden incelemesine yol açtı. İpuçları sonunda Pelton'a ulaştı. FBI tarafından sorgulanan Pelton'ın Sovyetlere çok gizli Amerikan istihbarat operasyonları hakkında bilgi verdiği ortaya çıktı. 1985 yılında tutuklandı. 1986 yılında casusluk suçlarından mahkum edildi. IVY BELLS'in hikayesi böylece Soğuk Savaş'ın klasik derslerinden birini yeniden ortaya çıkardı. Amerikalılar milyonlarca dolar harcayarak özel denizaltılar geliştirmiş, mühendisler denizin dibindeki kabloyu kesmeden dinleyebilecek sistemler tasarlamış, dalgıçlar Sovyet kıyılarının yakınındaki karanlık sularda hayatlarını riske atmış ve operasyon yıllarca büyük bir gizlilik içinde yürütülmüştü.
Fakat bütün bu teknolojiyi etkisiz hale getirmek için Sovyetlerin daha gelişmiş bir sonar sistemine ihtiyacı olmadı. Bir insanın bildiklerini anlatması yeterliydi. Operation IVY BELLS bu nedenle yalnızca başarılı bir dinleme operasyonunun hikayesi değildir. Aynı zamanda Soğuk Savaş'ın görünmeyen yüzünü anlatan mükemmel örneklerden biridir. Okyanusun yüzeyinde hiçbir şey olmuyordu. Gemiler normal rotalarında ilerliyor, Sovyet üsleri çalışmaya devam ediyor ve Pasifik'in soğuk suları her zamanki gibi görünüyordu. Fakat yüzlerce metre aşağıda başka bir savaş yaşanıyordu. Bir Amerikan nükleer denizaltısı sessizce Sovyet kıyılarına yaklaşıyor. Dalgıçlar karanlık deniz tabanına iniyor. Kumların arasında uzanan bir kabloyu buluyor. Kablo kesilmiyor. Telefonlar susmuyor. Sovyet subayları konuşmaya devam ediyor. Ve onların güvenli olduğunu düşündüğü konuşmalar, farkında olmadıkları bir cihaz tarafından kaydediliyordu. Belki de IVY BELLS'i sıra dışı yapan tam olarak budur
Soğuk Savaş'ın en değerli istihbarat kaynaklarından biri bir casusun cebindeki mikrofilmde, gökyüzündeki bir uyduda veya gizli bir kasada değildi. Pasifik'in karanlık tabanında uzanan sıradan bir telefon kablosuydu. Amerikalılar onu buldu. Dinledi. Yıllarca geri döndü. Ve sonunda operasyonu ortaya çıkaran şey denizin altındaki teknoloji değil, karadaki bir insandı
