Bir arkadaşınızla yeni bir kahve makinesinden söz ediyorsunuz. Birkaç saat sonra telefonunuzu açtığınızda karşınıza aynı ürünün reklamı çıkıyor. Ya da uzun zamandır düşündüğünüz bir tatil yerine ilişkin videolar, hiç arama yapmadığınız halde sosyal medya akışınızda beliriyor. Böyle anlarda telefonun bizi dinlediğini, hatta aklımızdan geçenleri bildiğini düşünmek oldukça kolay. Oysa bu şaşırtıcı karşılaşmaların arkasında çoğunlukla veri analizi, algoritmik tahminler ve insan zihninin çalışma biçimi bulunuyor.
Sosyal medya platformları, kullanıcıların yalnızca beğendiği veya paylaştığı içeriklerle ilgilenmez. Bir videonun ne kadar süre izlendiği, hangi gönderide duraksandığı, hangi hesapların ziyaret edildiği, hangi bağlantılara tıklandığı ve hangi içeriklerin tekrar görüntülendiği de önemli davranışsal sinyallerdir. Kullanıcı bir konuyla bilinçli olarak ilgilenmediğini düşünse bile dijital ortamda bıraktığı küçük izler, algoritmaların o konuya yönelik ilgiyi tahmin etmesini sağlayabilir.
Öneri sistemleri, milyonlarca kullanıcının davranışları arasındaki benzerliklerden de yararlanır. Örneğin belirli bir müzik türünü dinleyen, benzer hesapları takip eden veya aynı içeriklerle etkileşime giren kişilerin başka hangi konulara ilgi gösterdiği analiz edilebilir. Böylece kullanıcı henüz bir ürünü aramamış olsa bile o ürünle ilgilenebileceği tahmin edilebilir. Bu durum, sosyal medyanın geleceği bildiği anlamına gelmez; geçmiş davranışlardan hareketle olasılıklar hesapladığını gösterir.
Reklam sistemleri ise sosyal medya uygulamalarının kendi içindeki hareketlerle sınırlı kalmayabilir. Ziyaret edilen internet sitelerindeki takip teknolojileri, uygulamaların paylaştığı etkinlik bilgileri, reklam tanımlayıcıları ve veri ortaklıkları, kullanıcıların farklı dijital ortamlardaki davranışlarının ilişkilendirilmesine imkan tanıyabilir. Bu uygulamaların kapsamı platforma, gizlilik ayarlarına ve yürürlükteki veri koruma kurallarına göre değişir. Dolayısıyla bir ürünün reklamını görmek için mutlaka o ürünü sosyal medyada aramış olmak gerekmez.
Bu deneyimin bir başka boyutu da psikolojiktir. İnsan zihni, kendisi için anlamlı olan bilgileri çevrede daha kolay fark eder. Seçici dikkat olarak bilinen bu süreç nedeniyle yeni öğrendiğimiz bir kelimeyi, ilgilenmeye başladığımız bir otomobili veya satın almayı düşündüğümüz bir ürünü birdenbire her yerde görmeye başlayabiliriz. Baader-Meinhof fenomeni ya da sıklık yanılsaması olarak adlandırılan deneyim de bununla ilişkilidir. Aslında söz konusu içerik daha önce de karşımıza çıkmış olabilir; ancak artık bizim için önemli hale geldiğinden dikkatimizi daha fazla çeker.
Doğrulama yanlılığı da bu hissi güçlendirir. Aklımızdan geçen bir ürünün reklamını gördüğümüzde yaşadığımız şaşkınlığı hatırlarız. Buna karşılık düşündüğümüz halde karşımıza çıkmayan yüzlerce konuyu veya gördüğümüz ama ilgimizi çekmeyen binlerce reklamı çoğunlukla unuturuz. Zihnimiz çarpıcı eşleşmeleri seçerek hatırladığında, tesadüflerin gerçekte olduğundan çok daha sık yaşandığı izlenimi oluşabilir.
Telefonların mikrofonları üzerinden sürekli dinleme yapıldığı iddiası ise ayrı değerlendirilmelidir. Uygulamaların mikrofon erişimi istemesi, bazı hizmetlerde ses verilerinin işlenmesi ve geçmişte ortaya çıkan gizlilik ihlalleri gerçek konulardır. Ancak sosyal medya platformlarının bütün kullanıcıların gündelik konuşmalarını sürekli kaydedip reklam hedeflemek için kullandığını gösteren genel ve güvenilir bir kanıt bulunmamaktadır. Üstelik mevcut davranışsal veri toplama ve tahmin sistemleri, birçok şaşırtıcı reklam eşleşmesini açıklamak için zaten yeterince güçlüdür.
Kullanıcılar bu veri akışını tamamen ortadan kaldıramasa da sınırlandırabilir. Uygulamaların mikrofon ve konum izinlerini gözden geçirmek, reklam kişiselleştirme seçeneklerini düzenlemek, internet sitelerindeki takip çerezlerini yönetmek ve gereksiz uygulama izinlerini kapatmak dijital mahremiyeti güçlendirebilir. Bununla birlikte kişiselleştirilmiş reklamların kapatılması, bütün veri toplama faaliyetlerinin sona erdiği anlamına gelmez.
Sosyal medyanın aklımızdan geçeni biliyormuş gibi görünmesi, teknoloji ile insan psikolojisinin kesiştiği ilginç örneklerden biridir. Algoritmalar davranışlarımızdan tahminler üretirken zihnimiz de bu tahminlerin isabetli olduğu anlara özel anlam yükler. Sonuçta ortaya çıkan deneyim kimi zaman neredeyse doğaüstü görünür. Gerçekte ise bu durum, dijital dünyada ne kadar fazla davranışsal iz bıraktığımızı ve insan zihninin tesadüfleri nasıl yorumladığını ortaya koyar.
