1940'lı yılların ortalarında Amerika Birleşik Devletleri'nde yayımlanan bir dergiye gönderilen sıra dışı bir mektup, kısa süre içinde modern komplo teorileri tarihinin en ilginç olaylarından birine dönüştü.Shaver Mystery adı verilen bu anlatı, yalnızca yeraltında yaşayan gizemli varlıklardan söz ettiği için değil, milyonlarca insanın yıllarca bu hikayenin gerçek olabileceğini tartışmasına neden olduğu için de dikkat çekmektedir. Günümüzde birçok araştırmacı bu anlatıyı bilim kurgu ile komplo teorilerinin kesiştiği en etkileyici örneklerden biri olarak değerlendirmektedir. Hikayenin merkezinde Richard Shaver adlı Amerikalı bir kaynak işçisi bulunmaktadır. Shaver, 1943 yılında dönemin popüler bilim kurgu dergilerinden biri olan Amazing Stories dergisine gönderdiği uzun mektupta, insanlığın tarihini tamamen değiştirecek bilgilere ulaştığını iddia etti. Ona göre Dünya'nın derinliklerinde, binlerce yıl önce gezegeni terk eden çok gelişmiş bir uygarlığın geride bıraktığı dev yeraltı şehirleri bulunuyordu ve bu şehirlerde hala yaşayan gizemli varlıklar insanlığı gizlice izliyordu.
Shaver'in anlattığına göre geçmişte Dünya'ya yıldızlararası yolculuk yapabilen son derece ileri bir medeniyet gelmiş, ancak Güneş'ten yayılan zararlı kozmik ışınlar nedeniyle gezegeni terk etmek zorunda kalmıştı. Ayrılırken geride yalnızca devasa yeraltı tünellerini gelişmiş makineleri ve bazı kolonileri bırakmışlardı. Zamanla bu kolonilerde yaşayanların bir kısmı fiziksel ve zihinsel olarak bozulmuş saldırgan ve acımasız canlılara dönüşmüştü. Bu varlıklar Shaver tarafından Dero olarak adlandırılıyordu. İddiaya göre Derolar, insanların fark edemediği kilometrelerce uzunluktaki mağara sistemlerinde yaşıyor, eski uygarlıktan kalan ileri teknolojileri kullanıyor ve yeryüzündeki insanları görünmeden etkiliyordu. Shaver, savaşlardan toplumsal kargaşalara, açıklanamayan kaybolmalardan bireysel psikolojik sorunlara kadar birçok olayın perde arkasında bu gizli varlıkların bulunduğunu öne sürüyordu.
Anlatının daha da dikkat çekici kısmı ise Dero'ların yalnızca fiziksel müdahalelerde bulunmadığı iddiasıydı. Shaver'e göre bu varlıklar eski medeniyetten kalan enerji cihazları sayesinde insanların düşüncelerini etkileyebiliyor, korku oluşturabiliyor, halüsinasyonlar yaşatabiliyor ve uzaktan zihinsel manipülasyon gerçekleştirebiliyordu. Bu nedenle bazı insanların açıklayamadıkları sesler duyması veya yoğun paranoya yaşaması, ona göre yeraltından yürütülen görünmez faaliyetlerin sonucu olabilirdi. Shaver yalnızca Dero'lardan değil, Tero adını verdiği daha yardımsever bir gruptan da söz ediyordu. Bu anlatıya göre Tero'lar, insanlara zarar vermeyen ve eski uygarlığın etik değerlerini koruyan küçük bir topluluktu. Ancak sayıları çok az olduğu için Deroların etkisini tamamen durduramıyorlardı. Böylece hikaye, klasik iyi ile kötü mücadelesini yeraltındaki gizli uygarlıklara taşıyan farklı bir boyut kazanıyordu.
Richard Shaverin yazıları yayımlandıktan sonra beklenmedik bir ilgi gördü. Dergi editörü Raymond A. Palmer, okuyuculardan binlerce mektup aldığını ve birçok kişinin Shaverin anlattıklarına benzer deneyimler yaşadığını söylediğini açıkladı. Bu durum, Shaver Mystery'nin kısa sürede yalnızca bir bilim kurgu hikayesi olmaktan çıkıp geniş kitleler tarafından tartışılan kültürel bir fenomene dönüşmesine neden oldu. Ancak olayın en çok tartışılan yönü, Shaverin tüm bunların kurgu olmadığını, bizzat yaşadığı gerçek deneyimler olduğunu ısrarla savunmasıydı. Bu açıklamalar nedeniyle bazı insanlar anlatının gerçek olduğuna inanırken, birçok araştırmacı ise bunun güçlü bir hayal gücüyle oluşturulmuş kurgu eserleri olduğunu değerlendirdi.
Bilimsel açıdan bakıldığında ise Shaver Mysteryyi destekleyen herhangi bir somut kanıt bulunmamaktadır. Bugüne kadar Dünya'nın altında milyonlarca insanın yaşayabileceği gelişmiş şehirler, ileri teknoloji merkezleri ya da Dero olarak tanımlanan varlıklara ait güvenilir fiziksel bulgular ortaya çıkarılamamıştır. Jeoloji, sismoloji ve mağara araştırmaları da bu ölçekte gizli yeraltı uygarlıklarının varlığını doğrulamamaktadır. Buna rağmen Shaver Mystery, sonraki yıllarda ortaya çıkan pek çok komplo teorisini ve popüler kültür eserini etkilemiştir. Yeraltında yaşayan uygarlıklar, gizli tüneller, bilinmeyen teknolojiler, zihinsel kontrol cihazları ve görünmeyen medeniyetler gibi pek çok tema, sonraki bilim kurgu romanlarında, filmlerde, çizgi romanlarda ve video oyunlarında yeniden işlenmiştir Hatta bazı araştırmacılar, daha sonra ortaya çıkan Dulce Üssü Hollow Earth ve çeşitli yeraltı üsleri hakkındaki komplo teorilerinin ilham kaynaklarından birinin Shaver Mystery olduğunu düşünmektedir.
Aradan geçen yaklaşık seksen yıla rağmen Shaver Mystery hala tartışılmaya devam etmektedir. Bunun nedeni, anlatının doğrulanmış olmasından çok, insanlığın bilinmeyene karşı duyduğu bitmeyen meraktır. Yeraltında gerçekten ne kadarını biliyoruz, keşfedilmemiş mağara sistemleri nereye kadar uzanıyor ve tarih boyunca anlatılan yeraltı dünyası efsaneleri neden birbirine bu kadar benziyor? Bu soruların kesin cevapları olmasa da Shaver Mystery modern çağın en dikkat çekici gizem anlatılarından biri olarak yaşamayı sürdürmektedir. Bugün elde bulunan tarihsel ve bilimsel veriler, Richard Shaver'in anlattığı yeraltı uygarlıkları ve Dero varlıklarını doğrulamamaktadır. Ancak bu hikaye, gerçek ile kurgu arasındaki sınırın zaman zaman nasıl bulanıklaşabildiğini ve güçlü bir anlatının onlarca yıl boyunca milyonlarca insanın hayal gücünü etkileyebileceğini gösteren en çarpıcı örneklerden biri olarak gizem tarihindeki yerini korumaktadır.
